પ્રસિદ્ધ ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતકારો: કલાના દિગ્ગજો

છેલ્લી સદીના સૌથી પ્રસિદ્ધ ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતકારોમાં સિતારવાદક રવિશંકર, શહેનાઈના ઉસ્તાદ બિસ્મિલ્લાહ ખાન, કર્ણાટકી ગાયિકા એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મી, સરોદવાદકો અલી અકબર ખાન અને અમજદ અલી ખાન, સિતારવાદક વિલાયત ખાન, તબલા ઉસ્તાદ ઝાકિર હુસૈન તથા બાંસુરીના ઉસ્તાદ હરિપ્રસાદ ચૌરસિયાનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે સાથે મળીને હિન્દુસ્તાની અને કર્ણાટકી સંગીતને રાજદરબારો અને મંદિરોમાંથી વિશ્વભરના સંગીત-સભાગૃહો સુધી પહોંચાડ્યું.

12 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ અપડેટ કરેલ. તારીખો અને સન્માનો પ્રમાણભૂત સંદર્ભ સ્રોતોમાંથી લીધેલાં છે; જ્યાં સ્રોતોમાં તફાવત છે ત્યાં લખાણમાં તે જણાવ્યું છે. આ યાદી માત્ર શરૂઆતનો મુકામ છે, કોઈ ક્રમાંક નથી, અને ઘણા મહાન કલાકારો તેમાં નથી.

પ્રસિદ્ધ ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતકારો એક નજરમાં

સંગીતકાર	વાદ્ય અથવા કંઠ	પરંપરા	જીવનકાળ
રવિશંકર	સિતાર	હિન્દુસ્તાની	1920થી 2012
બિસ્મિલ્લાહ ખાન	શહેનાઈ	હિન્દુસ્તાની	1916થી 2006
એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મી	કંઠ	કર્ણાટકી	1916થી 2004
અલી અકબર ખાન	સરોદ	હિન્દુસ્તાની	1922થી 2009
વિલાયત ખાન	સિતાર	હિન્દુસ્તાની	1928થી 2004
અમજદ અલી ખાન	સરોદ	હિન્દુસ્તાની	જન્મ 1945
હરિપ્રસાદ ચૌરસિયા	બાંસુરી	હિન્દુસ્તાની	જન્મ 1938
ઝાકિર હુસૈન	તબલા	હિન્દુસ્તાની	1951થી 2024

સૌથી પ્રસિદ્ધ ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતકારો કોણ છે?

શાસ્ત્રીય સંગીતમાં પ્રસિદ્ધિ માપવી મુશ્કેલ છે, કારણ કે આ પરંપરા રેકોર્ડના વેચાણ કરતાં ઊંડાણ, વંશપરંપરા અને જીવંત પ્રસ્તુતિને વધુ મહત્ત્વ આપે છે. તેમ છતાં, કલાકારી અને ભારતીય સંગીતને વિદેશમાં પરિચિત કરાવવાની રીત, બંને માટે લગભગ દરેક યાદીમાં થોડાં નામ વારંવાર આવે છે. તેમાંના ઘણા સંગીતકારોના વારસાગત પરિવારોના હતા, જેને ઘરાના કહેવાય છે, જેમાં શૈલી અને સંગીત-સામગ્રી પેઢી દર પેઢી ગુરુથી શિષ્યને મળતી રહી. નીચેના વિભાગોમાં દરેક વિશે અને શું સાંભળવું તે અંગે નોંધ છે.

રવિશંકર કોણ હતા?

પંડિત રવિશંકર (1920થી 2012)નો જન્મ વારાણસીમાં થયો હતો અને તેમણે મૈહરના અલ્લાઉદ્દીન ખાન પાસે સિતારની તાલીમ લીધી. તેઓ વિશ્વના સૌથી જાણીતા ભારતીય સંગીતકાર બન્યા, અંશતઃ બીટલ્સના ગિટારવાદક જ્યોર્જ હેરિસન સાથેની મિત્રતાને કારણે, અને 1967માં મોન્ટેરી પૉપ ફેસ્ટિવલ, 1969માં વુડસ્ટૉક તથા 1971માં કોન્સર્ટ ફોર બાંગ્લાદેશમાં તેમની પ્રસ્તુતિઓને કારણે. 1999માં તેમને ભારતનું સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન ભારત રત્ન એનાયત થયું. તેમની પુત્રીઓ અનુષ્કા શંકર અને નોરાહ જોન્સ બંને સંગીતકાર છે. તેઓ જે વાદ્ય વગાડતા હતા તેને સમજવા માટે અમારું સિતાર, સરોદ અને સંતૂર વચ્ચેનો તફાવત માર્ગદર્શિકા જુઓ.

બિસ્મિલ્લાહ ખાન કોણ હતા?

ઉસ્તાદ બિસ્મિલ્લાહ ખાન (1916થી 2006)એ શહેનાઈ, જે પરંપરાગત રીતે મંદિરો અને લગ્નોમાં વગાડાતું બેવડી રીડવાળું સુષિર વાદ્ય છે, તેને સંગીત-સમારોહના મંચ સુધી પહોંચાડ્યું. તેઓ વારાણસીમાં રહેતા અને વગાડતા હતા, અને ઘણી વાર ઘાટ પર તથા કાશી વિશ્વનાથ મંદિરમાં તેમને સાંભળવામાં આવતા. એવું વ્યાપકપણે કહેવાય છે કે તેમણે પ્રથમ સ્વતંત્રતા દિવસે, 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ, દિલ્હીના લાલ કિલ્લા પર શહેનાઈ વગાડી હતી, જેનું સ્મરણ અમારી લાલ કિલ્લા માર્ગદર્શિકામાં કરાયું છે. તેમને 2001માં ભારત રત્ન મળ્યું. જે શહેરે તેમને ઘડ્યા તેનું વર્ણન વારાણસીના ઘાટ માર્ગદર્શિકામાં છે.

એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મી કોણ હતાં?

મદુરાઈ ષણ્મુખવડિવુ સુબ્બુલક્ષ્મી (1916થી 2004), જે એમ. એસ. તરીકે ઓળખાતાં, 20મી સદીનાં સૌથી પ્રસિદ્ધ કર્ણાટકી ગાયિકા હતાં. તેમણે બાળ કલાકાર તરીકે કારકિર્દી શરૂ કરી, 1940ના દાયકામાં ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો, અને ભક્તિસંગીત માટે પ્રસિદ્ધ થયાં, જેમાં વેંકટેશ્વર સુપ્રભાતમ્નું તેમનું રેકોર્ડિંગ સામેલ છે, જે અનેક ઘરો અને મંદિરોમાં વાગે છે. ભારત રત્ન (1998) મેળવનાર તેઓ પ્રથમ સંગીતકાર હતાં અને 1974માં તેમને રેમન મેગસેસે પુરસ્કાર મળ્યો. જો તમે દક્ષિણની પરંપરામાં નવા હો, તો અમારી હિન્દુસ્તાની અને કર્ણાટકી સંગીત માર્ગદર્શિકા શરૂઆત માટે સારી જગ્યા છે.

અલી અકબર ખાન અને અમજદ અલી ખાન કોણ હતા?

ઉસ્તાદ અલી અકબર ખાન (1922થી 2009) મૈહર પરંપરાના સરોદ વાદક હતા અને અલ્લાઉદ્દીન ખાનના પુત્ર તથા શિષ્ય હતા. તેમણે 1960ના દાયકાથી અમેરિકામાં શીખવ્યું અને કેલિફોર્નિયામાં સંગીત મહાવિદ્યાલયની સ્થાપના કરી. ઉસ્તાદ અમજદ અલી ખાન, જેમનો જન્મ 1945માં થયો, સરોદવાદકોના ગ્વાલિયર-બંગશ વંશના છે અને ગાતા હોય તેવા, ભાવપૂર્ણ સ્વર માટે જાણીતા છે. બંને કલાકારો બતાવે છે કે પટ્ટી વગરનું તારવાળું વાદ્ય માનવ કંઠનું અનુકરણ કેવી રીતે કરી શકે.

વિલાયત ખાન કોણ હતા?

ઉસ્તાદ વિલાયત ખાન (1928થી 2004) ઇમદાદખાની શાખાના સિતારવાદક હતા, જે કેટલાક સ્રોતોમાં ઇટાવા ઘરાના તરીકે ઓળખાય છે. તેમની શૈલી, જેને ગાયકી અંગ કહેવાય છે, લાંબા સરકતા સ્વરો વડે સિતાર પર ગાયનની બારીકાઈઓ ઉતારવાનો પ્રયત્ન કરે છે. તેઓ રવિશંકરના સમકાલીન અને પ્રભાવશાળી પ્રતિસ્પર્ધી હતા, અને શ્રોતાઓ ઘણી વાર બંને શૈલીઓની તુલના કરે છે. તેમણે અનેક રાજ્ય સન્માનો ઠુકરાવ્યાં હતાં એવી વાત પ્રખ્યાત છે અને વ્યાપકપણે કહેવાય છે, છતાં વિગતો તમારે જીવનચરિત્રમાં ચકાસવી જોઈએ.

હરિપ્રસાદ ચૌરસિયા કોણ છે?

પંડિત હરિપ્રસાદ ચૌરસિયા, જેમનો જન્મ 1938માં પ્રયાગરાજ (તે સમયે અલ્હાબાદ)માં થયો, બાંસુરી, એટલે કે કૃષ્ણ સાથે જોડાયેલી વાંસની વાંસળી, ના સૌથી જાણીતા વાદક છે. એક પહેલવાનના પુત્ર એવા તેમણે ગાયનથી શરૂઆત કરી અને પછી, સામાન્ય જીવનચરિત્રોના કથન મુજબ, અન્નપૂર્ણા દેવી પાસે શીખ્યા. તેમણે દુનિયાભરમાં કાર્યક્રમો કર્યા છે અને સિતારવાદક શિવકુમાર શર્મા સાથે ફિલ્મ સંગીત પણ રચ્યું છે. આ વાદ્યની સંપૂર્ણ કથા અમારી બાંસુરી માર્ગદર્શિકામાં વાંચો.

ઝાકિર હુસૈન કોણ હતા?

ઉસ્તાદ ઝાકિર હુસૈન (1951થી 2024) તબલાના ઉસ્તાદ અલ્લા રખાના પુત્ર હતા અને વિશ્વના સૌથી પ્રસિદ્ધ તબલાવાદક બન્યા. તેમણે એકલવાદક તરીકે, મહાન હિન્દુસ્તાની સંગીતકારોના સાથીદાર તરીકે, તથા પશ્ચિમી અને જાઝ સંગીતકારો સાથેના ફ્યુઝન પ્રોજેક્ટોમાં, જેમાં શક્તિ જૂથ સામેલ છે, પ્રસ્તુતિઓ આપી. તેમણે અનેક ગ્રેમી પુરસ્કારો જીત્યા, જેમાં 2024ના સમારોહમાં ત્રણનો સમાવેશ થાય છે, અને ડિસેમ્બર 2024માં તેમનું અવસાન થયું. તબલાવાદક શું કરી રહ્યા છે તે સમજવા માટે અમારી તાલ અને તીનતાલ સમજૂતી તથા તબલા અને તેના ઘરાનાઓ અંગેની માર્ગદર્શિકા વાંચો.

ઘરાના એટલે શું, અને તે શા માટે મહત્ત્વનું છે?

ઘરાના એટલે ગુરુઓ અને શિષ્યોની એવી પરંપરા, જે ઓળખાઈ આવે તેવી શૈલી ધરાવે છે. આ શબ્દ ઘર, એટલે કે હિન્દી શબ્દ “ઘર” સાથે જોડાયેલો છે, કારણ કે ઘરાનો એક સમયે સંગીતકારોનું કુટુંબ હતું. દરેક ઘરાનાની રાગ ખીલવવાની, સ્વરોને ઘાટ આપવાની અને લય સંભાળવાની પોતાની રીત હોય છે, એટલે જ એક જ વાદ્યના બે વાદકો તદ્દન જુદા સંભળાય છે. મૈહર પરંપરાએ રવિશંકર અને અલી અકબર ખાનને આપ્યા, જે બંને અલ્લાઉદ્દીન ખાન પાસે શીખ્યા હતા, જ્યારે વિલાયત ખાનની શાખાએ જુદો માર્ગ લીધો. ઘરાનો જાણવાથી શ્રોતાને સમજાય છે કે સંગીતકાર શું જાળવવા માગે છે અને શું બદલવાનું પસંદ કરે છે.

આજે પરંપરાને આગળ કોણ વધારે છે?

ઘણા મહાન ગુરુઓએ પોતાની કલા સંતાનો અને શિષ્યોને સોંપી. રવિશંકરનાં પુત્રી અનુષ્કા શંકર સિતાર વગાડે છે, અને હરિપ્રસાદ ચૌરસિયાના ભત્રીજા તથા શિષ્ય રાકેશ ચૌરસિયા બાંસુરી વગાડે છે. અમજદ અલી ખાનના પુત્રો અમાન અને અયાન અલી બંગશ સરોદ વગાડે છે. સ્વર્ગસ્થ ભીમસેન જોશી (1922થી 2011), જેમને 2008માં ભારત રત્ન મળ્યું, જેવા ગાયકોએ પણ રેકોર્ડિંગનો મોટો ભંડાર અને શિષ્યોની એક પેઢી છોડી છે. યુવા સંગીતકારો વધુ ને વધુ ઓનલાઈન કાર્યક્રમો વહેંચે છે, જે શ્રોતાઓને પોતાની નજીક જીવંત સંગીત શોધવામાં મદદ કરે છે, અને ભારતભરના ઉત્સવોમાં શિયાળામાં આજે પણ આખી રાતના શાસ્ત્રીય કાર્યક્રમો યોજાય છે.

આ સંગીતકારોને મહાન શું બનાવે છે?

આ કલાકારોમાં કેટલાક ગુણો વારંવાર જોવા મળે છે. પહેલું, રાગ પર પ્રભુત્વ: દરેક રાગને ધીમેથી અને ઊંડાણથી, સ્વર પછી સ્વર ખોલીને ખીલવી શકતા. રાગ શું છે તે સમજાવતી અમારી શરૂઆતની માર્ગદર્શિકા રાગ એટલે શું આ શા માટે મહત્ત્વનું છે તે જણાવે છે. બીજું, તાલ-ચક્ર પર લયનું પ્રભુત્વ. ત્રીજું, વ્યક્તિગત સ્વર, જે થોડા જ સ્વરોમાં વાદકને ઓળખાવી દે. ચોથું, શીખવવાની તૈયારી, જેથી પરંપરાઓ ચાલુ રહી. અને છેલ્લે, સંગીતના ભાવાત્મક રંગની સૂઝ, એવો ગુણ જેને ભારતીય સૌંદર્યશાસ્ત્ર નવ રસ દ્વારા વર્ણવે છે, જે નવરસ માં સમજાવ્યા છે.

આ સંગીતકારો આજે પણ શા માટે મહત્ત્વના છે?

આ કલાકારો એટલા માટે મહત્ત્વના છે કે તેમણે રજવાડાંના આશ્રયના અંતથી લઈને સ્ટ્રીમિંગના યુગ સુધીના વિરાટ સામાજિક પરિવર્તન દરમિયાન બોલાતી અને સાંભળીને શીખાતી પરંપરાને જીવંત રાખી. તેમણે એ પણ બતાવ્યું કે ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત એવા શ્રોતાઓ સાથે પણ વાત કરી શકે છે જેમને રાગ અને તાલની ભાષા આવડતી નથી. તેમના રેકોર્ડિંગ હવે એક સંગ્રહ છે જેનો નવા વિદ્યાર્થીઓ સ્વર-સ્વર અભ્યાસ કરે છે, અને તેમના કાર્યક્રમો આજે પણ એ કસોટી નક્કી કરે છે જેના પર યુવા વાદકો મપાય છે. શ્રોતા માટે તેઓ કંઈક દુર્લભ આપે છે: ધીમે ધીમે, ક્ષણમાં રચાતું સંગીત, જેમાં મૌન માટે પણ જગ્યા હોય છે.

જુઓ: ત્રણ દિગ્ગજો પ્રસ્તુતિમાં

આ ત્રણ વીડિયો તમને ઉપર વર્ણવેલા કલાકારોને સાંભળવા દે છે. પહેલો વીડિયો રવિશંકર મૉર્નિંગ રાગ વગાડતા હોય તેનો છે, બીજો બિસ્મિલ્લાહ ખાનને ડૉક્યુમેન્ટરી-શૈલીમાં અંજલિ છે, અને ત્રીજો એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મી ભજ ગોવિંદમ્ ગાતાં હોય તેનો છે. આ ત્રીજા પક્ષના વીડિયો છે, અને તેમાંના મંતવ્યો તેમના નિર્માતાઓના છે.

નવા શ્રોતાએ સાંભળવાની શરૂઆત કેવી રીતે કરવી?

એક કલાકાર અને એક રાગથી શરૂઆત કરો, અને એક જ રચના એકથી વધુ વાર સાંભળો. કલાક લાંબા કાર્યક્રમના રેકોર્ડિંગ પહેલાં 15થી 30 મિનિટની ટૂંકી, મધુર પ્રસ્તુતિ પસંદ કરો. રવિશંકરના પ્રભાતી રાગ, બિસ્મિલ્લાહ ખાનની શહેનાઈ અને એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મીની ભક્તિ રચનાઓ, આ બધી સરળ શરૂઆતો છે. જ્યારે સહજતા લાગે, ત્યારે વીણા જેવાં અન્ય વાદ્યો સાંભળો, અને પછી પ્રાદેશિક લોક તથા દૃશ્ય પરંપરાઓ તરફ વળો, જેના સાથી તરીકે અમારી ભારતીય લોક ચિત્રકલા માર્ગદર્શિકા ઉપયોગી છે. જો શક્ય હોય તો જીવંત કાર્યક્રમમાં હાજરી આપો, કારણ કે આ સંગીત ખંડમાં સાંભળવા માટે રચાયું છે, સ્પીકર દ્વારા નહીં.

આ લેખ માટે વપરાયેલા સ્રોતો: સામાન્ય સંદર્ભ ગ્રંથો અને ઉલ્લેખિત કલાકારોના વિકિપીડિયા જીવનચરિત્રો, તથા સન્માનો માટે ભારત રત્ન અને પદ્મ પુરસ્કારોની સત્તાવાર યાદીઓ. જન્મ અને મૃત્યુનાં વર્ષો તે સ્રોતોમાં આપ્યા મુજબ છે; અંગત જીવનની વિગતો અને કેટલાક કિસ્સાઓ વ્યાપકપણે કહેવાય છે પણ હંમેશાં દસ્તાવેજીકૃત નથી. ફોટોગ્રાફ્સ Creative Commons લાઇસન્સ હેઠળ અથવા public domainમાં વપરાયા છે, દરેક ચિત્ર નીચે શ્રેય દર્શાવ્યો છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો