સિતાર અને સરોદ હિન્દુસ્તાની સંગીતનાં છેડીને વગાડાતાં તંતુવાદ્યો છે: સિતારમાં પરદા અને તરબ (સહાનુભૂતિ) તાર હોય છે, જ્યારે સરોદમાં પરદા નથી હોતા અને તેનો ફિંગરબોર્ડ સુંવાળો ધાતુનો હોય છે. સંતૂર અલગ છે: તે હથોડીથી વગાડાતું વાદ્ય (હેમર્ડ ડલ્સિમર) છે, જેના તાર હળવા લાકડાના દંડાથી ઠોકવામાં આવે છે. સંતૂર કાશ્મીરનું વાદ્ય છે, અને પંડિત શિવકુમાર શર્માને તેને એકલવાદન માટેનું શાસ્ત્રીય વાદ્ય બનાવવાનો વ્યાપક શ્રેય અપાય છે.
6 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ અપડેટ કરેલ. તારની સંખ્યા સ્રોતો, બનાવનારાઓ અને સુરમેળ પ્રમાણે જુદી જુદી હોય છે, તેથી નીચેના આંકડાઓને અંદાજિત ગણવા.
સિતાર, સરોદ અને સંતૂર વચ્ચે શું તફાવત છે?
| સિતાર | સરોદ | સંતૂર | |
|---|---|---|---|
| પ્રકાર | છેડીને વગાડાતું લ્યુટ | છેડીને વગાડાતું લ્યુટ | હથોડીથી વગાડાતું ડલ્સિમર (ઠોકીને) |
| પરદા | હા, ખસેડી શકાય તેવા પરદા | નથી; સુંવાળો ધાતુનો ફિંગરબોર્ડ | નથી; તાર પુલ (બ્રિજ) પરથી પસાર થાય છે |
| વગાડવાનું સાધન | આંગળી પર પહેરેલી મિજરાબ | નાળિયેરની કાચલીમાંથી બનેલી જવા (પ્લેક્ટ્રમ) | હળવા લાકડાના દંડા |
| તાર | લગભગ 18–21 | લગભગ 17–25 | આશરે 72–100 |
| સ્વર | ચળકતો અને ટંકારવાળો, તરબના ઝળહળાટ સાથે | ઊંડો, અંતર્મુખી, સરકતા સ્વરો સાથે | ચળકતો, ઝગમગતો, લાંબો ગુંજતો |
| ઉત્પત્તિ | ભારતમાં વિકસ્યું; કેટલાક તેને પ્રાચીન વીણા સાથે જોડે છે | અફઘાન રબાબ અને સુરસિંગારમાંથી વિકસ્યું | કાશ્મીર; ઈરાની સંતૂર સાથે સંબંધિત |
| સંકળાયેલા ઉસ્તાદો | રવિ શંકર | અલી અકબર ખાન, અમજદ અલી ખાન | શિવકુમાર શર્મા |
સિતાર શું છે?
સિતારમાં લાંબી પોલી ડાંડી, ખસેડી શકાય તેવા પરદા અને સહાનુભૂતિ (તરબ) તારનો સમૂહ હોય છે, જે વગાડાતા સ્વરોના પ્રતિભાવમાં ગુંજે છે, અને તેથી તેને વિશિષ્ટ ચળકતો, ઝળહળતો સ્વર મળે છે. એક માર્ગદર્શિકા લગભગ 20 પરદા, છ કે સાત મુખ્ય વગાડવાના તાર અને ઓગણીસ સહાનુભૂતિ તારનું વર્ણન કરે છે, જ્યારે બીજી કુલ 18થી 21 તાર આપે છે, તેથી સંખ્યા વાદ્ય અને સ્રોત પર આધાર રાખે છે. તે આંગળી પર પહેરેલી મિજરાબથી વગાડાય છે, અને તેની રેન્જ ઝડપી લયબદ્ધ તાનથી લઈને સ્વરો વચ્ચેની ઊંડી, ભાવપૂર્ણ સરકન સુધી ફેલાયેલી છે. તેની ઉત્પત્તિ અંગે સ્રોતો એકમત નથી: એક માર્ગદર્શિકા કહે છે કે તે મુઘલ સામ્રાજ્યના પતન દરમિયાન વિકસ્યું, બીજી તેને પ્રાચીન વીણા સુધી લઈ જાય છે. રવિ શંકરે સિતારને વિશ્વભરના શ્રોતાઓ સુધી પહોંચાડ્યું.
સરોદ શું છે?
સરોદ સિતાર કરતાં નાનું છે અને તેમાં પરદા નથી. તેનો ફિંગરબોર્ડ ધાતુથી મઢેલો છે, તેથી વાદક એક સ્વરથી બીજા સ્વર પર સરકી શકે છે અને મીંડ તરીકે ઓળખાતા સતત વળાંકો રચી શકે છે, જે ધીમા, ચિંતનશીલ રાગોને અનુકૂળ છે. નામ ફારસી શબ્દ પરથી આવ્યું છે જેનો અર્થ “ધૂન” થાય છે. આ વાદ્ય અફઘાન રબાબ અને જૂના સુરસિંગારમાંથી વિકસ્યું, અને તેનું હાલનું સ્વરૂપ લગભગ 200 થી 250 વર્ષ પહેલાં વિકસ્યું. તે નાળિયેરની કાચલીમાંથી બનેલી જવાથી વગાડાય છે. તારની સંખ્યા ફરી જુદી જુદી મળે છે: એક માર્ગદર્શિકા 8 થી 10 મુખ્ય તાર અને 11 થી 16 સહાનુભૂતિ તાર ગણાવે છે. અલી અકબર ખાન અને અમજદ અલી ખાન તેના સૌથી જાણીતા ઉસ્તાદોમાં છે.
સંતૂર શું છે?
સંતૂર સમલંબ ચતુષ્કોણ આકારનું હથોડીથી વગાડાતું ડલ્સિમર છે, જે ઈરાની સંતૂરનું એક રૂપાંતર છે. છેડવાને બદલે વાદક હળવા લાકડાના બે દંડાથી ધાતુના તારને ઠોકે છે. વિકિપીડિયા ભારતીય વાદ્યનું વર્ણન પ્રતિ પુલ ચાર તાર સાથે કુલ 100 તારનું કરે છે, જ્યારે અન્ય માર્ગદર્શિકાઓ આશરે 72 થી 90 આપે છે, અને ફારસી સંતૂરમાં સામાન્ય રીતે 72 હોય છે. કાશ્મીરમાં તે લોક અને સૂફી સંગીતની સંગત માટે વપરાતું પરંપરાગત વાદ્ય હતું. 1950ના દાયકામાં પંડિત શિવકુમાર શર્મા (1938–2022)એ તેને હિન્દુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીત માટે અનુકૂળ બનાવ્યું, રાગ વગાડવા યોગ્ય બને તે માટે પુલ અને તાર ઉમેર્યા, અને તેને એકલવાદનના કોન્સર્ટ વાદ્યમાં ફેરવવાનો વ્યાપક શ્રેય તેમને અપાય છે.
કાનથી તેમને કેવી રીતે ઓળખી શકાય?
- સિતાર: ચળકતો, સહેજ ટંકારવાળો સ્વર, તરબ તારનો ઝળહળાટ સાથે.
- સરોદ: ઊંડો, વધુ અંતર્મુખી અવાજ, જેમાં સ્વરો સરકે અને લહેરાય છે.
- સંતૂર: ઠોકાયેલા સ્વરોનો ઝગમગતો, ઘંટડી જેવો અવાજ, જે ગુંજે છે અને એકબીજામાં ભળે છે.
સિતાર અને સરોદ ઘણી વાર જુગલબંદી (યુગલ વાદન)માં સાથે વગાડાય છે. રાગમાં સિતાર સાંભળવા માટે અમારી રાગની માર્ગદર્શિકા જુઓ; પરંપરામાં આ વાદ્યોનું સ્થાન સમજવા માટે હિન્દુસ્તાની અને કર્ણાટકી સંગીત તથા તબલાની માર્ગદર્શિકા જુઓ, જે સામાન્ય રીતે તેમની સાથે સંગત કરે છે.
આ લેખ માટે વપરાયેલા સ્રોતો: Artium Academyની સંતૂર માર્ગદર્શિકા; સંતૂર, સુરસિંગાર અને જીવારી અંગેની વિકિપીડિયા નોંધો; iPassioનાં વાદ્ય અને સંતૂર પાનાં; Culturopediaની તંતુવાદ્ય માર્ગદર્શિકા; New Keralaની તંતુવાદ્ય માર્ગદર્શિકા; અને Serenade Magazineની ભારતીય શાસ્ત્રીય વાદ્યોની નવા નિશાળિયા માટેની માર્ગદર્શિકા. જ્યાં સ્રોતો અલગ પડે છે ત્યાં લખાણ તે જણાવે છે. ચિત્ર મૂળ છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
-
સિતાર અને સરોદ વચ્ચે મુખ્ય તફાવત શું છે?
સિતારમાં ખસેડી શકાય તેવા પરદા અને સહાનુભૂતિ તાર હોય છે, જ્યારે સરોદમાં પરદા નથી અને સુંવાળો ધાતુનો ફિંગરબોર્ડ છે, જેથી વાદક સ્વરો વચ્ચે સરકી શકે છે.
-
સંતૂર સિતારથી કેવી રીતે અલગ છે?
સિતાર છેડીને વગાડાય છે, જ્યારે સંતૂર હથોડીથી વગાડાતું ડલ્સિમર છે જેના તાર હળવા લાકડાના દંડાથી ઠોકવામાં આવે છે.
-
સંતૂર ક્યાંનું વાદ્ય છે?
સંતૂર કાશ્મીરનું પરંપરાગત વાદ્ય અને ઈરાની સંતૂરનું રૂપાંતર છે, જે લોક અને સૂફી સંગીતમાં વપરાતું હતું.
-
સંતૂરને શાસ્ત્રીય એકલવાદન વાદ્ય કોણે બનાવ્યું?
પંડિત શિવકુમાર શર્મા (1938–2022)એ 1950ના દાયકાથી તેને હિન્દુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીત માટે અનુકૂળ બનાવ્યું અને તેને એકલવાદનના કોન્સર્ટ વાદ્ય બનાવવાનો વ્યાપક શ્રેય તેમને અપાય છે.
-
આ વાદ્યોમાંથી કયામાં પરદા છે?
માત્ર સિતારમાં પરદા છે. સરોદમાં પરદા નથી અને સંતૂરમાં તાર પુલ પર તણાયેલા હોય છે.
-
સિતાર, સરોદ કે સંતૂરમાં કેટલા તાર હોય છે?
તે વાદ્ય અને સ્રોત પ્રમાણે બદલાય છે: સિતારમાં લગભગ 18 થી 21, સરોદમાં 17 થી 25 અને સંતૂરમાં આશરે 72 થી 100.
-
સરોદ ક્યાંથી આવ્યું?
સરોદ અફઘાન રબાબ અને સુરસિંગારમાંથી વિકસ્યું, અને તેનું હાલનું સ્વરૂપ લગભગ 200 થી 250 વર્ષ પહેલાં વિકસ્યું.
