નવરસ: ભારતીય કલાના નવ રસ અર્થ સાથે સમજાવ્યા

નવરસ એટલે ભારતીય કલાના નવ રસ, અર્થાત્ સૌંદર્યાત્મક ભાવ: શૃંગાર (પ્રેમ), હાસ્ય (આનંદ), કરુણા (કરુણા), રૌદ્ર (ક્રોધ), વીર (વીરતા), ભયાનક (ભય), બીભત્સ (ઘૃણા), અદ્ભુત (આશ્ચર્ય) અને શાંત (શાંતિ). ભરતના નાટ્યશાસ્ત્રમાં આઠ રસ ગણાવ્યા છે; શાંત રસ પછીથી ઉમેરાયો, અને નવ રસની યોજના અભિનવગુપ્તની 11મી સદીની ટીકા દ્વારા સ્થાપિત થઈ.

6 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ અપડેટ કરેલ.

નવ રસ કયા છે?

રસ	ભાવ	મૂળ ભાવ (સ્થાયી ભાવ)	પરંપરાગત રંગ
શૃંગાર	પ્રેમ, સૌંદર્ય	રતિ (પ્રેમ)	આછો લીલો*
હાસ્ય	આનંદ, વિનોદ	હાસ (હસવું)	સફેદ
કરુણ	કરુણા, શોક	શોક (દુઃખ)	રાખોડી
રૌદ્ર	પ્રચંડ ક્રોધ	ક્રોધ (ગુસ્સો)	લાલ
વીર	વીરતા	ઉત્સાહ (હિંમત)	સોનેરી અથવા કેસરી*
ભયાનક	ભય, ત્રાસ	ભય (બીક)	કાળો
બીભત્સ	ઘૃણા	જુગુપ્સા (અણગમો)	ભૂરો
અદ્ભુત	આશ્ચર્ય	વિસ્મય (અચંબો)	પીળો
શાંત	શાંતિ, સ્થિરતા	શમ (સમતા); કેટલાક નિર્વેદ કહે છે	કેટલાક સ્રોતોમાં સફેદ

*સ્રોતોમાં મતભેદ છે: એક સ્રોત શૃંગારને આછા લીલાને બદલે ઘેરો ભૂરો વર્ણવે છે, અને વીરનો રંગ સોનેરી, પીળાશ પડતો અથવા કેસરી આપવામાં આવ્યો છે. નાટ્યશાસ્ત્ર દરેક રસને એક અધિષ્ઠાતા દેવતા પણ આપે છે, જેને કેટલાક સ્રોતો જુદી રીતે ગણાવે છે.

રસ નવ છે કે આઠ?

સ્રોત પ્રમાણે બંને સંખ્યાઓ સાચી છે. ભરત મુનિનું નાટ્યશાસ્ત્ર, પ્રદર્શન કલાઓ પરનો પ્રાચીન સંસ્કૃત ગ્રંથ, આ વિષય પરના પોતાના સમર્પિત અધ્યાયમાં આઠ મુખ્ય રસ અને તેને અનુરૂપ આઠ સ્થાયી ભાવોની ચર્ચા કરે છે. નવમો, શાંત, પછીના લેખકોએ ઉમેર્યો. વિકિપીડિયા અનુસાર, નવરસ શબ્દ સામાન્ય ઉપયોગમાં આવ્યો તે પહેલાં 6ઠ્ઠીથી 10મી સદી વચ્ચે આ ઉમેરાને સ્વીકૃતિ મેળવવામાં સંઘર્ષ કરવો પડ્યો, અને ઘણા સ્રોતો તેને સ્થાપિત કરવાનો શ્રેય 11મી સદીના કાશ્મીરી તત્ત્વચિંતક અભિનવગુપ્તને આપે છે. તેમણે શાંતને રત્નમાળાના દોરા સાથે સરખાવ્યો: કદાચ સૌથી આકર્ષક ભાગ નહીં, પણ બાકીના આઠને આકાર આપનાર સૂત્ર.

આ ગ્રંથની તારીખ અંગે વિવાદ છે. એક સ્રોત તેને લગભગ 200 ઈ.સ. પૂર્વેથી 200 ઈ.સ. વચ્ચે મૂકે છે, જ્યારે બીજો માત્ર એટલું કહે છે કે તે ઈ.સ. પૂર્વે પ્રથમ સહસ્રાબ્દીનો છે.

રસ અને ભાવ વચ્ચે શું તફાવત છે?

ભાવ એ મનની સ્થિતિ છે, એટલે કે જે લાગણી રજૂ કરવામાં આવે છે. રસ એ સૌંદર્યાત્મક “સ્વાદ” છે જે તેના પરિણામે પ્રેક્ષક અનુભવે છે. આ ભેદ મહત્ત્વનો છે: નાટ્યશાસ્ત્ર અનુસાર, પ્રદર્શનનો ધ્યેય માત્ર મનોરંજન નથી, પણ આ સહિયારો, પરિષ્કૃત અનુભવ છે. પછીના ચિંતકોએ ભાર મૂક્યો કે રસ એ બહારની દુનિયાની વાસ્તવિક ઘટનાઓ પ્રત્યેની પ્રતિક્રિયા નથી; તે કલાના સંદર્ભમાં માણવામાં આવતી લાગણી છે. આ માળખામાં, પ્રેમ જેવો કાયમી ભાવ (સ્થાયી ભાવ), પ્રદર્શન દ્વારા ઘનીભૂત થયા પછી, પ્રેક્ષક માટે રસ બને છે.

રસો એકબીજા સાથે કેવી રીતે સંકળાયેલા છે?

નાટ્યશાસ્ત્રની યોજના તેમને જોડીમાં ગોઠવે છે. ચાર મૂળભૂત અને સ્વતંત્ર ગણાવ્યા છે: શૃંગાર, રૌદ્ર, ભયાનક અને વીર. દરેક એક બીજાને જન્મ આપે છે: હાસ્ય શૃંગારમાંથી, કરુણ રૌદ્રમાંથી, બીભત્સ ભયાનકમાંથી અને અદ્ભુત વીરમાંથી ઉદ્ભવે છે.

નૃત્ય, સંગીત અને શિલ્પમાં રસો કેવી રીતે દેખાય છે?

રસનો સિદ્ધાંત સમગ્ર શાસ્ત્રીય ભારતીય નૃત્ય અને નાટ્યનો આધાર છે. નૃત્યમાં રસની અભિવ્યક્તિને રસ-અભિનય કહેવાય છે, અને નર્તકો તેને વ્યક્ત કરવા ચહેરો, આંખો, ભમર અને હોઠનો ઉપયોગ કરે છે. શૈલીઓ આમાં અલગ પડે છે: મોટા પોશાક અને મેક-અપવાળું કથકલી અતિશયોક્તિભર્યા હાવભાવ વાપરે છે; કથક ખૂબ સૂક્ષ્મ છે; અને ભરતનાટ્યમ તથા કુચિપુડી લાગણીઓ લગભગ એ જ રીતે વ્યક્ત કરે છે જેમ આપણે રોજિંદા જીવનમાં કરીએ છીએ. દરેક પરંપરા કેવી રીતે રચાઈ છે તે માટે અમારું ભારતના આઠ શાસ્ત્રીય નૃત્ય પ્રકારો અંગેનું માર્ગદર્શન જુઓ.

આ જ વિચાર સંગીતને પણ ઘડે છે: રાગ પરંપરાગત રીતે કોઈ ભાવ સાથે જોડાયેલો હોય છે, જે રાગ અંગેની અમારી શરૂઆતના લોકો માટેની માર્ગદર્શિકામાં સમજાવ્યું છે. શિલ્પ પરના કેટલાક ભારતીય ગ્રંથો પણ નવ રસ સૂચવે છે.

જુઓ: શાસ્ત્રીય નૃત્યમાં નવ ભાવ

આ લેખ માટે વપરાયેલા સ્રોતો: વિકિપીડિયાની રસ (સૌંદર્યશાસ્ત્ર), ભારતીય સૌંદર્યશાસ્ત્ર અને સ્થાયીભાવ અંગેની નોંધો; કલ્યાણી કલા મંદિરની નવરસ માર્ગદર્શિકા; Saathee મેગેઝિનનો “The Essence of Navarasa”; નવરસ અંગેની Model Diplomat શબ્દકોશ નોંધ; આઠ અને નવ રસ પર Lingualitera અને Caleidoscopeના સમજૂતી લેખો; અને IndiaVideoની નવરસ ફિલ્મનું વર્ણન. જ્યાં સ્રોતોમાં મતભેદ છે ત્યાં લખાણમાં તેમ જણાવ્યું છે. ચિત્ર મૌલિક છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો