તબલા: ભાગો, ઇતિહાસ, ઘરાના અને વગાડવાની રીત

તબલા હિન્દુસ્તાની સંગીતના કેન્દ્રમાં રહેલી હાથથી વગાડાતી ઢોલકની જોડી છે: નાનું લાકડાનું દાયાં, જે જમણા હાથે તીણા સ્વરો માટે વગાડાય છે, અને મોટું બાયાં (અથવા દગ્ગા), જે ડાબા હાથે બાસ માટે વગાડાય છે. વાદકો તેને બોલ નામના બોલાતા અક્ષરો દ્વારા શીખે છે. તેનું મૂળ વિવાદાસ્પદ છે: અમીર ખુસરોએ પખાવજને બે ભાગમાં વહેંચ્યું એવી લોકપ્રિય કથાને વિદ્વાનો દંતકથા ગણે છે, અને વિશ્વસનીય પુરાવા 18મી સદી તરફ ઇશારો કરે છે.

6 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ અપડેટ કરેલ.

તબલા એક નજરમાં

બે ઢોલ	દાયાં (જેને તબલા પણ કહે છે) અને બાયાં (જેને દગ્ગા પણ કહે છે)
દાયાં	નાનું, લાકડાનું, જમણો હાથ, તીણો સ્વર, સપ્તકના મૂળ સ્વરમાં મેળવેલું
બાયાં	મોટું, ધાતુ કે માટીનું, ડાબો હાથ, બાસ
શીખવાની રીત	બોલ નામના બોલાતા અક્ષરો દ્વારા
ઘરાનાઓ	છ મુખ્ય ઘરાના: દિલ્હી, અજરાડા, લખનૌ, ફર્રુખાબાદ, બનારસ અને પંજાબ
પ્રચલિત તાલ	તીનતાલ (16 માત્રા), ઝપતાલ (10), એકતાલ (12), રૂપક (7)
ભૂમિકા	ગાયન, વાદ્ય અને કથક પ્રસ્તુતિઓમાં સંગત કરે છે, અને એકલવાદનની પરંપરા પણ ધરાવે છે

તબલાના ભાગો કયા છે?

તબલા શબ્દનું મૂળ સામાન્ય રીતે “ઢોલ” માટેના અરબી-ફારસી શબ્દમાં જોવા મળે છે, અને સંગીતકારો ઘણી વાર આ જોડીને તબલા-બાયાં કહે છે. નાનું જમણા હાથનું ઢોલ, દાયાં, તીણા અને સૂરીલા અવાજ પેદા કરે છે અને સંગીતના મૂળ સ્વરમાં મેળવાય છે. મોટું ડાબા હાથનું ઢોલ, બાયાં અથવા દગ્ગા, મુખ્યત્વે બાસ આપે છે અને તેનો ઢાંચો ધાતુ કે માટીનો હોય છે. દરેક ઢોલના પડ પર સ્યાહી નામનો કાળો લેપ હોય છે. વાદકો પલાંઠી વાળીને બેસે છે, જોકે બનારસના કેટલાક વાદકોએ પરંપરાગત રીતે જૂની, ઘૂંટણિયે બેસવાની સ્થિતિ જાળવી છે.

તબલાની શોધ કોણે કરી?

ચોક્કસ કોઈ જાણતું નથી. સંગીતશાસ્ત્રી વિજય શંકર મિશ્રા તબલાના મૂળને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના સૌથી વિવાદાસ્પદ પાસાંઓમાંનું એક કહે છે. મુખ્ય મત આ પ્રમાણે છે:

• અમીર ખુસરોની કથા. એક વ્યાપક કથા 13મી સદીના કવિ-સંગીતકાર અમીર ખુસરો (1253–1325)ને શ્રેય આપે છે કે તેમણે પખાવજને બે ભાગમાં વહેંચીને તબલા બનાવ્યા. વિદ્વાનો નીલ સોરેલ અને રામ નારાયણ કહે છે કે આ દંતકથા પર “વિશ્વાસ મૂકી શકાય નહીં”, અને મોટા ભાગના સંગીતશાસ્ત્રીઓ તેને અપ્રમાણિત ગણે છે.
• દરબારી હરીફાઈની કથા. બીજી એક દંતકથામાં, 18મી સદીમાં મુહમ્મદ શાહ રંગીલાના દરબારમાં પરાજિત પખાવજ વાદક સુધાર ખાન ઢાઢીએ પોતાનું ઢોલ તોડીને બે ભાગ કરી નાખ્યું અને તે અડધિયાં વગાડવા લાગ્યો.
• “પ્રાચીન” સિદ્ધાંત. કેટલાક વૃત્તાંતો કહે છે કે તબલા હજારો વર્ષ જૂના છે, પરંતુ New World Encyclopedia તેને મૂર્તિકલાના બેદરકાર અર્થઘટન પર આધારિત અનુમાન કહે છે, છતાં સૌથી જૂના પુરાવા આ વાદ્યના વિકાસને જૂના દેશી ઢોલમાંથી ઉદ્ભવેલો દર્શાવે છે.
• પુરાવા-આધારિત મત. શાસ્ત્રીય તબલા પરંપરા સંભવતઃ 1700ના દાયકામાં શરૂ થઈ, અને પ્રથમ ચકાસી શકાય તેવા મહાન વાદક દિલ્હીના ઉસ્તાદ સિદ્ધાર ખાન છે. Darbar પણ નોંધે છે કે તબલાનો ઉદ્ભવ 18મી સદીમાં થયો હોવાનું મનાય છે અને તે પખાવજ જેવાં જૂનાં ઢોલમાંથી વિકસ્યું.

તબલાના ઘરાનાઓ કયા છે?

ઘરાના એટલે પોતાની તકનીક, હાથની સ્થિતિઓ અને સંગ્રહ ધરાવતી, ગુરુથી શિષ્યને મળતી વંશપરંપરાની શાખા. છ ઘરાના વ્યાપકપણે માન્ય છે: દિલ્હી, અજરાડા, લખનૌ, ફર્રુખાબાદ, બનારસ (બેનારસ) અને પંજાબ. દિલ્હી અને લખનૌ સૌથી પહેલા આવ્યા. એક ઇતિહાસ મુજબ અજરાડા દિલ્હી પર ગાઢ રીતે આધારિત છે, જ્યારે ફર્રુખાબાદ અને બનારસ લખનૌ પર વધુ આધારિત છે, અને પંજાબ ઘરાનો પોતાની પ્રાદેશિક ઢોલ-પરંપરાઓના પ્રભાવ હેઠળ વધુ સ્વતંત્ર રીતે વિકસ્યો. લખનૌ ઘરાનો અવધના નવાબોના આશ્રય હેઠળ વિકસ્યો.

તબલા કેવી રીતે વગાડાય છે?

તબલાની રચનાઓ બોલ, એટલે કે ચોક્કસ પ્રહારો દર્શાવતા બોલાતા અક્ષરો, થી બને છે, અને વાદકો જટિલ આંગળીની તકનીકોથી એવી ભાત રચે છે જે અત્યંત સંરચિત પણ હોઈ શકે અને ઊંડેથી સ્વયંસ્ફુરિત પણ. આ ભાતો તાલ, એટલે કે પુનરાવર્તિત લય-ચક્ર, માં ગોઠવાય છે, જેમ કે 16 માત્રાનો તીનતાલ.

તેના મોટા ભાગના ઇતિહાસમાં તબલા સંગતનું વાદ્ય રહ્યું હતું. ઉસ્તાદ અહમદ જાન થિરકવાને એવા સમયે તેને એકલવાદ્ય તરીકે વગાડીને ઇતિહાસ રચવાનો શ્રેય અપાય છે જ્યારે તે માત્ર સંગતકાર તરીકે જ સ્વીકાર્ય હતું, અને યુગલ-એકલવાદનનું સ્વરૂપ અલ્લા રખા અને તેમના પુત્ર ઝાકિર હુસૈન (1951–2024), જેમને તેમની પેઢીના મહાનતમ તબલાવાદક ગણવામાં આવે છે, જેવા વાદકોએ લોકપ્રિય બનાવ્યું. તબલા જેની અંદર કામ કરે છે તે લયાત્મક અને સૂરાત્મક વિચારો માટે અમારી રાગ અને હિન્દુસ્તાની અને કર્ણાટકી સંગીત અંગેની માર્ગદર્શિકાઓ જુઓ.

જુઓ: તીનતાલ પર બે તબલા ઉસ્તાદોની જુગલબંદી

આ લેખ માટે વપરાયેલા સ્રોતો: વિકિપીડિયાની Tabla, Zakir Hussain, Ahmed Jan Thirakwa અને Taranath Rao અંગેની નોંધો; New World Encyclopediaની તબલા અંગેની નોંધ; Darbarનું તબલા પૃષ્ઠ; Model Diplomat શબ્દકોશની નોંધ; Kalasudhaની વાદ્ય-પ્રોફાઇલ; DigiTablaનું “A Brief History of the Tabla”; તબલાની ઉત્પત્તિની કથાઓ અંગે Siasatનો અહેવાલ; અને પ્રો. સુધીર કુમાર વર્માનું “The Art of Tabla Playing”. જ્યાં સ્રોતોમાં તફાવત છે ત્યાં લખાણમાં તે જણાવ્યું છે. ચિત્ર મૌલિક છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો