માતા દુર્ગાની સૌથી પ્રસિદ્ધ આરતી ॐ જય અમ્બે ગૌરી — સંપૂર્ણ પાઠ, અર્થ, રચનાકાર અને આરતી કરવાની રીત. શારદીય નવરાત્રિ 2026 રવિવાર, 11 ઓક્ટોબરથી વિજયાદશમી, મંગળવાર 20 ઓક્ટોબર સુધી છે.
દુર્ગા આરતી — “ॐ જય અમ્બે ગૌરી” — શક્તિ ઉપાસનાની સૌથી પ્રચલિત આરતી છે. તેના અંતિમ ચરણમાં શિવાનંદ સ્વામીનું નામ આવે છે — પરંપરા એ જ રચનાકારને શિવ આરતી ॐ જય શિવ ઓંકારાનું પણ શ્રેય આપે છે. આ આરતી નવરાત્રિ, દુર્ગા પૂજા અને દૈનિક ઉપાસનામાં ગવાય છે.
દુર્ગા આરતીનો સંપૂર્ણ પાઠ
ॐ जय अम्बे गौरी…
जय अम्बे गौरी, मैया जय श्यामा गौरी ।
तुमको निशदिन ध्यावत, हरि ब्रह्मा शिवरी ॥
ॐ जय अम्बे गौरी..॥
मांग सिंदूर विराजत, टीको मृगमद को ।
उज्ज्वल से दोउ नैना, चंद्रवदन नीको ॥
ॐ जय अम्बे गौरी..॥
कनक समान कलेवर, रक्ताम्बर राजै ।
रक्तपुष्प गल माला, कंठन पर साजै ॥
ॐ जय अम्बे गौरी..॥
केहरि वाहन राजत, खड्ग खप्पर धारी ।
सुर-नर-मुनिजन सेवत, तिनके दुखहारी ॥
ॐ जय अम्बे गौरी..॥
कानन कुण्डल शोभित, नासाग्रे मोती ।
कोटिक चंद्र दिवाकर, सम राजत ज्योती ॥
ॐ जय अम्बे गौरी..॥
शुंभ-निशुंभ बिदारे, महिषासुर घाती ।
धूम्र विलोचन नैना, निशदिन मदमाती ॥
ॐ जय अम्बे गौरी..॥
चण्ड-मुण्ड संहारे, शोणित बीज हरे ।
मधु-कैटभ दोउ मारे, सुर भयहीन करे ॥
ॐ जय अम्बे गौरी..॥
ब्रह्माणी, रूद्राणी, तुम कमला रानी ।
आगम निगम बखानी, तुम शिव पटरानी ॥
ॐ जय अम्बे गौरी..॥
चौंसठ योगिनी मंगल गावत, नृत्य करत भैरों ।
बाजत ताल मृदंगा, अरू बाजत डमरू ॥
ॐ जय अम्बे गौरी..॥
तुम ही जग की माता, तुम ही हो भरता,
भक्तन की दुख हरता । सुख संपति करता ॥
ॐ जय अम्बे गौरी..॥
भुजा चार अति शोभित, खडग खप्पर धारी ।
मनवांछित फल पावत, सेवत नर नारी ॥
ॐ जय अम्बे गौरी..॥
कंचन थाल विराजत, अगर कपूर बाती ।
श्रीमालकेतु में राजत, कोटि रतन ज्योती ॥
ॐ जय अम्बे गौरी..॥
श्री अंबेजी की आरति, जो कोइ नर गावे ।
कहत शिवानंद स्वामी, सुख-संपति पावे ॥
ॐ जय अम्बे गौरी..॥
जय अम्बे गौरी, मैया जय श्यामा गौरी ।
ભક્તો દુર્ગા આરતી કેમ કરે છે?
ભક્તો આરતીથી અનેક આધ્યાત્મિક અને ભાવનાત્મક લાભ વર્ણવે છે. આ શ્રદ્ધા અને પરંપરા પર આધારિત છે, વૈજ્ઞાનિક દાવા નહીં:
- આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ — આરતી માતા સાથે ઊંડો આધ્યાત્મિક સંબંધ જોડે છે.
- રક્ષણ — અસુરોનો સંહાર કરનાર માતા દુર્ગા નકારાત્મક શક્તિઓથી રક્ષણ આપે છે, એવી ભક્તોની શ્રદ્ધા છે.
- શક્તિ અને સાહસ — માતાનું યોદ્ધા સ્વરૂપ જીવનના પડકારોનો સામનો કરવાની પ્રેરણા આપે છે.
- માનસિક શાંતિ — ઘણા ભક્તોને આરતીની લયથી શાંતિ મળે છે.
- અંધકાર પર પ્રકાશ — આરતીનો દીવો અજ્ઞાનના અંધકારને દૂર કરવાનું પ્રતીક છે.
- સામૂહિક ભક્તિ — ઘરો અને ગરબા મંડપમાં સાથે ગવાતી આરતી સમુદાયને જોડે છે.
આરતીનો અર્થ
આ આરતી માતાનાં સ્વરૂપ અને પરાક્રમનું વર્ણન કરે છે — માંગમાં સિંદૂર અને કપાળે કસ્તૂરી (મૃગમદ)નું તિલક; સિંહ પર બિરાજમાન, ખડ્ગ અને ખપ્પર ધારણ કરનારાં; શુંભ-નિશુંભ અને મહિષાસુરનો સંહાર કરનારાં; ચંડ-મુંડ અને રક્તબીજનો નાશ કરનારાં. “શોણિત બીજ” એટલે રક્તબીજ — એ અસુર જેના લોહી (શોણિત)ના દરેક ટીપામાંથી નવો અસુર જન્મતો.
“બ્રહ્માણી, રુદ્રાણી, તુમ કમલા રાની” — માતા જ બ્રહ્માની શક્તિ, શિવની શક્તિ અને લક્ષ્મી (કમલા) છે. અંતિમ ચરણમાં રચનાકાર શિવાનંદ સ્વામી કહે છે કે આ આરતી ગાનારને સુખ અને સંપત્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.
પૂજા સામગ્રી
ઘીનો દીવો અથવા કપૂર, ધૂપ, જાસૂદ જેવાં લાલ ફૂલ, સિંદૂર, લાલ ચૂંદડી, અને ફળ કે મીઠાઈનો પ્રસાદ.
આરતી કરવાની રીત
- સ્નાન કરી સ્વચ્છ વસ્ત્ર પહેરો.
- માતાની મૂર્તિ કે છબી સમક્ષ ઘીનો દીવો અને ધૂપ પ્રગટાવો.
- લાલ ફૂલ, સિંદૂર અને પ્રસાદ અર્પણ કરો.
- ઘંટડી વગાડતાં આરતીની થાળી ઘડિયાળની દિશામાં ગોળ ફેરવો.
- સમાપન પછી સૌને પ્રસાદ વહેંચો.
ક્યારે કરવી?
દરરોજ સવાર-સાંજ કરી શકાય. નવરાત્રિ, દુર્ગાષ્ટમી અને મંગળવાર-શુક્રવારે વિશેષ મહત્ત્વ છે. ગુજરાતમાં નવરાત્રિની દરેક રાત્રે ગરબા પહેલાં અને પછી માતાજીની આરતી થાય છે.
વધુ વાંચો: દુર્ગા માતા વિશે, દુર્ગા ચાલીસા, નવરાત્રિ અને દુર્ગા પૂજા અને ભારતના પ્રસિદ્ધ દુર્ગા પંડાલ.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
દુર્ગા આરતી કોણે રચી છે?
ॐ જય અમ્બે ગૌરી આરતીનું શ્રેય પરંપરાથી શિવાનંદ સ્વામીને અપાય છે, જેમનું નામ તેના અંતિમ ચરણમાં આવે છે: કહત શિવાનંદ સ્વામી, સુખ-સંપતિ પાવે. પરંપરા એ જ રચનાકારને શિવ આરતી ॐ જય શિવ ઓંકારાનું પણ શ્રેય આપે છે, જોકે તેમના વિશે ઐતિહાસિક માહિતી બહુ ઓછી છે.
આરતીમાં કયા અસુરોના સંહારનું વર્ણન છે?
દુર્ગા આરતીમાં દુર્ગા સપ્તશતીમાં વર્ણવાયેલા અસુરો પર માતાના વિજયનું વર્ણન છે: મહિષાસુર, શુંભ-નિશુંભ, તેમના સેનાપતિ ચંડ-મુંડ, રક્તબીજ — જેના લોહીના દરેક ટીપામાંથી નવો અસુર જન્મતો — અને સૃષ્ટિના આરંભે હણાયેલા મધુ-કૈટભ.
દુર્ગા આરતી ક્યારે કરવી?
દુર્ગા આરતી દરરોજ સવાર-સાંજ કરી શકાય, અને નવરાત્રિ, દુર્ગાષ્ટમી તથા મંગળવાર-શુક્રવારે તેનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. શારદીય નવરાત્રિ 2026 રવિવાર, 11 ઓક્ટોબરથી વિજયાદશમી, મંગળવાર 20 ઓક્ટોબર સુધી છે; ગુજરાતમાં દરેક રાત્રે ગરબા સાથે માતાજીની આરતી થાય છે.
આરતી માટે કઈ સામગ્રી જોઈએ?
દુર્ગા આરતી માટે ઘીનો દીવો અથવા કપૂર, ધૂપ, જાસૂદ જેવાં લાલ ફૂલ, સિંદૂર, લાલ ચૂંદડી અને ફળ કે મીઠાઈનો પ્રસાદ જોઈએ. ઘંટડી વગાડતાં દીવો માતા સમક્ષ ઘડિયાળની દિશામાં ફેરવવામાં આવે છે.
શું દુર્ગા આરતી ઘરે કરી શકાય?
હા. દુર્ગા આરતી ઘરે માતાની મૂર્તિ કે છબી સમક્ષ, સ્નાન કરી ફૂલ અને ધૂપ અર્પણ કરીને કરી શકાય. તે માટે પૂજારીની જરૂર નથી, અને ઘણાં પરિવારો ખાસ કરીને નવરાત્રિમાં દરરોજ સાથે મળીને આરતી ગાય છે.
દુર્ગા આરતીના લાભ શું છે?
ભક્તો પરંપરાથી રક્ષણ, સાહસ, માનસિક શાંતિ અને સમૃદ્ધિ માટે દુર્ગા આરતી ગાય છે અને અસુરોનો સંહાર કરનાર માતાના આશીર્વાદ માગે છે. આ શ્રદ્ધા અને પરંપરા પર આધારિત ભક્તિમય લાભ છે, તબીબી કે વૈજ્ઞાનિક દાવા નહીં.
