ખજુરાહો મંદિરો: ઇતિહાસ, મુખ્ય મંદિરો અને પ્રવાસ માર્ગદર્શિકા

ખજુરાહોનાં મંદિરો મધ્ય પ્રદેશના છતરપુર જિલ્લામાં આવેલા હિંદુ અને જૈન મંદિરોનો સમૂહ છે, જે ચંદેલ રાજવંશે લગભગ ઈ.સ. 950 થી 1050 દરમિયાન બનાવ્યાં હતાં. યુનેસ્કોએ 1986માં ખજુરાહો સ્મારક સમૂહને વિશ્વ ધરોહર તરીકે માન્યતા આપી. મૂળ 85 મંદિરોમાંથી લગભગ 20 થી 25 આજે ટકી રહ્યાં છે, જે પશ્ચિમી, પૂર્વી અને દક્ષિણી સમૂહમાં વહેંચાયેલાં છે, અને કંદરિયા મહાદેવ મંદિર સૌથી પ્રસિદ્ધ છે.

12 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ અપડેટ કરેલ. ટિકિટના ભાવ, ખુલવાનો સમય અને શોના સમય વારંવાર બદલાતા રહે છે, તેથી પ્રવાસ પહેલાં પ્રવેશદ્વાર પરની ASI સૂચના અથવા મધ્ય પ્રદેશ પ્રવાસન કચેરી પાસે ખાતરી કરી લો.

ખજુરાહોનાં મંદિરો એક નજરે

મુદ્દો	વિગત
સ્થાન	ખજુરાહો, છતરપુર જિલ્લો, મધ્ય પ્રદેશ
નિર્માતા	ચંદેલ રાજવંશ, મુખ્ય તબક્કો લગભગ ઈ.સ. 950 થી 1050
યુનેસ્કો દરજ્જો	1986માં માપદંડ (i) અને (iii) હેઠળ નોંધાયું
આજે બચેલાં મંદિરો	મૂળ 85માંથી લગભગ 20 થી 25 (સ્રોત પ્રમાણે ગણતરી અલગ)
સમૂહો	પશ્ચિમી, પૂર્વી અને દક્ષિણી
ધર્મો	હિંદુ (શૈવ, વૈષ્ણવ, શાક્ત) અને જૈન
મુલાકાતનો શ્રેષ્ઠ સમય	ઓક્ટોબરથી માર્ચ, જ્યારે દિવસો હળવા રહે છે

ખજુરાહોનાં મંદિરો કોણે અને ક્યારે બનાવ્યાં?

બુંદેલખંડ પ્રદેશના ચંદેલ શાસકોએ લગભગ એક સદી દરમિયાન આ મંદિરો બનાવ્યાં, જેમાં બાંધકામનો સૌથી મોટો ઉછાળો આશરે ઈ.સ. 950 થી 1050 વચ્ચે આવ્યો. ખજુરાહો ધાર્મિક કેન્દ્ર તરીકે સેવા આપતું હતું અને નજીકનાં તેમનાં કિલ્લેબંધ રાજધાની નગરો સાથે જોડાયેલું હતું. પછીની પરંપરા વિશાળ વિસ્તારમાં ફેલાયેલાં 85 મંદિરો ગણે છે, પરંતુ તેમાંથી માત્ર થોડાં જ આજે ઊભાં છે.

ચંદેલ રાજ્યનો પતન થયા પછી મંદિરોને રાજ્યાશ્રય મળતો બંધ થયો અને આસપાસનું જંગલ ધીમે ધીમે આ સ્થળને ગળી ગયું. છતાં સ્થાનિક સમુદાયોએ તેમને ક્યારેય ભૂલ્યાં નહીં, અને ઓછામાં ઓછું એક, માતંગેશ્વર મંદિર, આજ સુધી પૂજામાં રહ્યું છે. ભારતની બહાર આ સંકુલ 19મી સદીમાં વધુ જાણીતું થયું, જ્યારે બ્રિટિશ સર્વેયર ટી. એસ. બર્ટે 1838માં તેની નોંધ કરી અને પછી એલેક્ઝાન્ડર કનિંગહામે પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ માટે તેનું દસ્તાવેજીકરણ કર્યું.

ખજુરાહો યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સ્થળ કેમ છે?

યુનેસ્કો ખજુરાહોને માપદંડ (i) હેઠળ, માનવ સર્જનાત્મક પ્રતિભાની કૃતિ તરીકે, અને માપદંડ (iii) હેઠળ, લુપ્ત થયેલી સાંસ્કૃતિક પરંપરાના સાક્ષી તરીકે નોંધે છે. તેના નિવેદનમાં સ્થાપત્ય અને શિલ્પ વચ્ચેના સંતુલન પર ભાર મુકાયો છે: મંદિરોની દરેક સપાટી પવિત્ર અને લૌકિક વિષયોથી ગીચ કોતરેલી છે. જો તમે ભારતનાં ધરોહર સ્થળોને મહત્ત્વના ક્રમમાં જોતા હો, તો અમારી ભારતનાં યુનેસ્કો સ્થળોની સંપૂર્ણ યાદી બતાવે છે કે 1986માં નોંધાયેલું ખજુરાહો 45 સ્થળોમાં ક્યાં આવે છે.

ખજુરાહો મંદિરોના ત્રણ સમૂહ કયા છે?

સ્મારકો ત્રણ સમૂહમાં વહેંચાયેલાં છે, અને મોટાભાગના મુલાકાતીઓ તેમનો દિવસ એ રીતે જ ગોઠવે છે. પશ્ચિમી સમૂહ સૌથી મોટો અને સૌથી સારી રીતે સચવાયેલો છે, અને લગભગ દરેક પ્રથમ વખતનો મુલાકાતી ત્યાંથી જ શરૂઆત કરે છે. જૂના ગામની નજીકનો પૂર્વી સમૂહ જૈન મંદિરો ધરાવે છે. દક્ષિણી સમૂહ નાનો છે અને થોડે દૂર ટૂંકા અંતરે આવેલો છે.

સમૂહ	મુખ્ય મંદિરો	શા માટે જવું
પશ્ચિમી	કંદરિયા મહાદેવ, લક્ષ્મણ, વિશ્વનાથ, દેવી જગદંબી, ચિત્રગુપ્ત, માતંગેશ્વર	સૌથી ઉત્તમ શિલ્પ અને સૌથી સંપૂર્ણ સ્થાપત્ય; મંદિરો સુશોભિત બગીચાઓમાં આવેલાં છે
પૂર્વી	પાર્શ્વનાથ, આદિનાથ અને ઘંટાઈ (જૈન); બ્રહ્મા, વામન અને જાવરી (હિંદુ)	જૈન વારસો અને વધુ શાંત વાતાવરણ
દક્ષિણી	દુલાદેવ અને ચતુર્ભુજ	ચંદેલ શૈલીનો મોડો તબક્કો; ચતુર્ભુજ મંદિરમાં વિષ્ણુની વિશાળ મૂર્તિ છે

કંદરિયા મહાદેવ મંદિરની વિશેષતા શું છે?

શિવને સમર્પિત કંદરિયા મહાદેવ મંદિર સામાન્ય રીતે 11મી સદીના પૂર્વાર્ધનું ગણાય છે અને તે ખજુરાહોનું સૌથી મોટું અને સૌથી ઊંચું મંદિર છે, જે ઊંચા ચબૂતરા પરથી આશરે 30 મીટર ઊંચું ઊઠે છે. તેનું શિખર નાનાં શિખરોનો સમૂહ છે જે એક જ ટોચ તરફ ચડતું જાય છે, અને તેને સામાન્ય રીતે પર્વતમાળાની પથ્થરની પ્રતિમા તરીકે જોવામાં આવે છે. યુનેસ્કોના સારાંશમાં તેના શિલ્પને ભારતીય કલાની મહાન કૃતિઓમાં ગણાવ્યું છે.

ચબૂતરા પર ધીમે ધીમે ચાલો. કોતરણીની પટ્ટીઓ સ્તરોમાં ચાલે છે: સૌથી ઉપરની પટ્ટીઓમાં દેવ-દેવીઓ, પછી અપ્સરાઓ, સંગીતકારો, નર્તકો, યુગલો અને રોજિંદા જીવનનાં દૃશ્યો. અંદર, લાંબો સભામંડપ લિંગ ધરાવતા ગર્ભગૃહ તરફ દોરી જાય છે, અને છત પર કોતરેલા લટકણિયા છે.

ખજુરાહોનાં બીજાં કયાં મંદિરો જોવા જેવાં છે?

• લક્ષ્મણ મંદિર. સામાન્ય રીતે 10મી સદીના મધ્યભાગનું ગણાતું વૈષ્ણવ મંદિર, જેને ઘણીવાર શાસક યશોવર્મન સાથે જોડવામાં આવે છે. તે સૌથી પ્રારંભિક મોટાં મંદિરોમાંનું એક છે અને ચબૂતરા ફરતે ચાલતી શિલ્પપટ્ટીઓ માટે પ્રસિદ્ધ છે.
• વિશ્વનાથ મંદિર. શિવ મંદિર, જેનો શિલાલેખ આશરે ઈ.સ. 1002ની તારીખ સૂચવે છે. તે એક નાના મંદિરની સામે આવેલું છે જેમાં નંદીની વિશાળ મૂર્તિ છે.
• ચિત્રગુપ્ત મંદિર. સૂર્ય દેવને સમર્પિત ખજુરાહોનું દુર્લભ મંદિર, જેની અંદર વિષ્ણુની અગિયાર મસ્તકવાળી આકર્ષક મૂર્તિ છે.
• માતંગેશ્વર મંદિર. મોટા લિંગવાળું સાદું, આજે પણ સક્રિય શિવ મંદિર, જ્યાં પૂજા ચાલુ છે અને મહાશિવરાત્રિએ મેળો ભરાય છે.
• ચતુર્ભુજ મંદિર. 12મી સદીનું દક્ષિણી સમૂહનું મંદિર, જેમાં વિષ્ણુની વિશાળ મૂર્તિ છે. તે ખજુરાહોનાં એવાં થોડાં મંદિરોમાંનું છે જેમાં શૃંગારિક શિલ્પપટ્ટીઓ નથી, તેથી જેઓ સ્થળની વધુ શાંત બાજુ જોવા માગે છે તેમના માટે તે સારું પડાવ છે.

ખજુરાહોનાં શિલ્પો ખરેખર શું દર્શાવે છે?

ખજુરાહો તેની શૃંગારિક કોતરણી માટે પ્રસિદ્ધ છે, પરંતુ તે કુલ શિલ્પનો નાનો હિસ્સો છે, જેને ઘણીવાર આશરે દસમા ભાગ જેટલો ગણવામાં આવે છે. મોટાભાગનું શિલ્પ સામાન્ય અને દૈવી જીવન દર્શાવે છે: દેવતાઓ, યોદ્ધાઓ, શિકારીઓ, સંગીતકારો, બાળકો સાથે માતાઓ, અરીસામાં જોતી કન્યાઓ અને રિહર્સલ કરતા નર્તકો. યુનેસ્કોના પોતાના સારાંશમાં પૂજાનાં દૃશ્યો, યુગલો, નર્તકો, સંગીતકારો અને ઘરેલું જીવનને સ્થળના વિષયો તરીકે સાથે ગણાવ્યાં છે.

શૃંગારિક શિલ્પપટ્ટીઓ શા માટે છે તે અંગે મતભેદ છે. વિદ્વાનો ઘણા અર્થઘટનો આપે છે, જેમાં એ કે તે તે સમયની તાંત્રિક પરંપરાઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે, કે તે શુભ ફળદ્રુપતાનું પ્રતીક છે, અથવા તે એવા વ્યાપક દૃષ્ટિકોણનો ભાગ છે જે ઇચ્છાને જીવનનું એક પાસું માને છે. આમાંથી કોઈ પણ સમજૂતી નિશ્ચિત નથી, તેથી કોઈ માર્ગદર્શકના આત્મવિશ્વાસભર્યા એકમાત્ર જવાબને સાવધાનીથી લો. દીવાલો પર કોતરેલાં નૃત્ય અને સંગીત અમારા ભારતનાં આઠ શાસ્ત્રીય નૃત્ય સ્વરૂપો વિશેના માર્ગદર્શિકામાં વર્ણવેલી કલાઓ સાથે અને નવરસ, ભારતીય કલાના નવ રસ સાથે સીધાં જોડાયેલાં છે.

મંદિરો કેવી રીતે બંધાયેલાં છે?

ખજુરાહોનાં મંદિરો નાગર શૈલીમાં રેતીના પથ્થરથી, ચૂના-ગારા વગર, ઊંચા અધિષ્ઠાન (જગતી) પર બેસાડેલા બંધબેસતા ચોસલાંથી બંધાયેલાં છે. દરેક મંદિર સમાન યોજના અનુસરે છે: પ્રવેશ મુખમંડપ, સભામંડપ, અંતરાલ અને ગર્ભગૃહ, જે એક જ ધરી પર ગોઠવાયેલાં છે. મોટાં મંદિરોમાં બાજુની શાખાઓ અને ગર્ભગૃહ ફરતે પ્રદક્ષિણા માર્ગ ઉમેરાય છે, અને છત પગથિયાંમાં મુખ્ય શિખર તરફ ઊંચી જાય છે. ઊંચો ચબૂતરો મંદિરને જમીનથી ઉપર ઉઠાવે છે અને ભક્તોને શિલ્પની ઊંચાઈએ પ્રદક્ષિણા માર્ગ આપે છે.

ખજુરાહોનું નામ કેવી રીતે પડ્યું?

નામનું મૂળ સામાન્ય રીતે ખજૂર પરથી ગણાય છે, એટલે કે ખજૂરીના વૃક્ષ માટેનો હિંદી શબ્દ. પરંપરા કહે છે કે જૂના નગરના દરવાજાની બંને બાજુ એક સમયે સોનેરી ખજૂરીનાં વૃક્ષો હતાં, જોકે આ વિગત પછીના વર્ણનોમાંથી આવે છે અને આજે તેની ચકાસણી થઈ શકતી નથી. આ પ્રદેશમાંથી પસાર થયેલા મધ્યયુગીન પ્રવાસીઓએ નામના જુદા જુદા રૂપો નોંધ્યાં છે, જે દર્શાવે છે કે નગર ચંદેલ રાજ્યની બહાર પણ જાણીતું હતું.

પ્રથમ વખતના મુલાકાતીઓએ કઈ ભૂલો ટાળવી જોઈએ?

• માત્ર પશ્ચિમી સમૂહ જોવો. તે સૌથી સારી રીતે સચવાયેલો સમૂહ છે, પરંતુ પૂર્વીય જૈન મંદિરો અને દક્ષિણી સમૂહ ચંદેલ શૈલીનું વધુ પૂર્ણ ચિત્ર આપે છે.
• બપોરે પહોંચવું. પથ્થર ગરમી ફેલાવે છે અને તીખો પ્રકાશ કોતરણીને સપાટ બતાવે છે. વહેલી સવાર અને મોડી બપોર વધુ સારી છે.
• દરેક શિલ્પપટ્ટી શૃંગારિક હશે એવી અપેક્ષા રાખવી. મોટાભાગનું શિલ્પ રોજિંદા જીવન અને દેવતાઓને દર્શાવે છે, અને સારા માર્ગદર્શકો મોટાભાગનો સમય એ શિલ્પપટ્ટીઓ પર ગાળે છે.
• માર્ગદર્શક વગર જવું. શિલ્પપટ્ટીઓ કથાત્મક છે, અને સંદર્ભ વિના તેનો અર્થ સહેલાઈથી ખોટો સમજાઈ શકે છે.

જુઓ: ફિલ્મમાં ખજુરાહો

આ ત્રણ વીડિયો સ્થળના વિસ્તાર અને કોતરણીનો અનુભવ કરાવે છે. પહેલો પ્રસાર ભારતીનો દસ્તાવેજી છે અને બીજો મધ્ય પ્રદેશ પ્રવાસનનો છે; ત્રીજો કંદરિયા મહાદેવ મંદિરને નજીકથી દર્શાવે છે.

ખજુરાહોની મુલાકાતનું આયોજન કેવી રીતે કરવું?

ત્રણેય સમૂહ માટે આખો દિવસ રાખો, અથવા માત્ર પશ્ચિમી સમૂહ જોવો હોય તો અડધો દિવસ. વહેલા શરૂ કરો, કારણ કે સવારના મધ્ય સુધીમાં પથ્થર ગરમ થઈ જાય છે અને કોતરણી પરનો પ્રકાશ સૂર્યોદય પછીના પ્રથમ કલાકોમાં અને ફરી મોડી બપોરે સૌથી સારો હોય છે. સ્થાનિક લાઇસન્સ ધરાવતા માર્ગદર્શકને રાખવો યોગ્ય છે: કથાઓ બતાવનાર કોઈ ન હોય તો શિલ્પપટ્ટીઓ પાસેથી સહેલાઈથી પસાર થઈ જવાય છે.

• કેવી રીતે પહોંચવું. ખજુરાહોમાં મર્યાદિત ઉડ્ડયનો સાથેનું નાનું એરપોર્ટ અને રેલવે સ્ટેશન છે, અને ઝાંસી જેવાં નજીકનાં મોટાં રેલવે જંકશન રસ્તા માર્ગે થોડા કલાકો દૂર છે. બુકિંગ પહેલાં વર્તમાન સમયપત્રક તપાસી લો.
• ટિકિટ અને સમય. પશ્ચિમી સમૂહ ASI દ્વારા ટિકિટવાળો છે અને સામાન્ય રીતે સૂર્યોદયથી સૂર્યાસ્ત સુધી રોજ ખુલ્લો રહે છે, ભારતીય અને વિદેશી મુલાકાતીઓ માટે અલગ ફી સાથે. ફી અને સમય સમયાંતરે બદલાય છે, તેથી પ્રવેશદ્વાર પરની સૂચના તપાસો.
• સાંજનો શો. સાંજે પશ્ચિમી સમૂહના બગીચાઓમાં સામાન્ય રીતે ધ્વનિ-અને-પ્રકાશ શો યોજાય છે. પહોંચ્યા પછી ભાષા અને સમયની ખાતરી કરી લો.
• નૃત્ય મહોત્સવ. ખજુરાહો નૃત્ય મહોત્સવ પશ્ચિમી સમૂહમાં યોજાય છે, સામાન્ય રીતે ફેબ્રુઆરીમાં, અને પ્રકાશિત મંદિરોની સામે શાસ્ત્રીય નર્તકોને લાવે છે.
• શિષ્ટાચાર. સભ્ય પોશાક પહેરો, જ્યાં સૂચના હોય ત્યાં પગરખાં ઉતારો, અને માતંગેશ્વર જેવાં સક્રિય મંદિરોને પૂજાસ્થળ ગણો.

ખજુરાહોની અન્ય ધરોહર સ્થળો સાથે સરખામણી કેવી છે?

ખજુરાહોને ભારતનાં અન્ય મહાન શિલ્પ સ્થળોની સાથે સમજવું શ્રેષ્ઠ છે. અજંતા અને ઈલોરાની ગુફા મંદિરો પહેલાંની ખડકમાં કોતરેલી કલા દર્શાવે છે, પાટણની રાણકી વાવ સોલંકી કોતરણી પરંપરા દર્શાવે છે, અને હમ્પીના ખંડેરો પછીની વિજયનગર શૈલી દર્શાવે છે. સમય અને વિચારની દૃષ્ટિએ વધુ નજીક ઓડિશાનું કોણાર્ક છે, જ્યાંનું રથ આકારનું મંદિર 13મી સદીમાં બંધાયું હતું.

આ લેખ માટે વપરાયેલા સ્રોતો: ખજુરાહો સ્મારક સમૂહ માટે યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર કેન્દ્રની નોંધ (યાદી 240) અને ખજુરાહો સ્મારક સમૂહ પરનો વિકિપીડિયા લેખ. જ્યાં સ્રોતો બચેલાં મંદિરોની સંખ્યા અને બાંધકામની તારીખો અંગે અલગ પડે છે, ત્યાં લખાણમાં શ્રેણીઓ આપી છે. ફોટોગ્રાફ્સ ક્રિએટિવ કૉમન્સ લાઇસન્સ હેઠળ, દરેક ચિત્રની નીચે શ્રેય દર્શાવી, વાપરવામાં આવ્યા છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો