કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર: ઇતિહાસ, 24 પૈડાં અને મુલાકાત

કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર ઓડિશામાં આવેલું 13મી સદીનું મંદિર છે. પૂર્વ ગંગ વંશના રાજા નરસિંહદેવ પ્રથમે લગભગ 1250 ઈ.સ.માં તેનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું અને તેને સૂર્ય ભગવાનના વિશાળ પથ્થરના રથ તરીકે રચવામાં આવ્યું હતું. તેમાં સાત અશ્વો દ્વારા ખેંચાતા 24 કોતરેલા પૈડાં છે, 1984માં તેને યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સ્થળ તરીકે માન્યતા મળી હતી, અને તે પુરીથી લગભગ 35 કિમી તથા ભુવનેશ્વરથી લગભગ 65 કિમી દૂર આવેલું છે.

12 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ અપડેટ કરેલ. ટિકિટના દર, ખુલવાનો સમય અને સંરક્ષણ કાર્યની સ્થિતિ સમયાંતરે બદલાતી રહે છે, તેથી મુસાફરી પહેલાં સ્થળ પરની ASI સૂચના દ્વારા તેની ખાતરી કરી લો.

એક નજરમાં કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર

મુદ્દો	વિગત
સ્થાન	કોણાર્ક, પુરી જિલ્લો, ઓડિશા; પુરીથી લગભગ 35 કિમી ઉત્તર-પૂર્વમાં
નિર્માતા	પૂર્વ ગંગ વંશના રાજા નરસિંહદેવ પ્રથમ, લગભગ 1250 ઈ.સ.
કોને સમર્પિત	સૂર્ય, સૂર્ય ભગવાન
રચના	24 પૈડાં અને સાત અશ્વો સાથેનો પથ્થરનો રથ, પૂર્વાભિમુખ
યુનેસ્કો દરજ્જો	1984માં માપદંડ (i), (iii) અને (vi) હેઠળ માન્યતા
શૈલી	કલિંગ સ્થાપત્ય, ખોંડાલાઇટ પથ્થરમાં
નજીકનું હવાઈ મથક	બિજુ પટનાયક આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ મથક, ભુવનેશ્વર

કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર કોણે અને શા માટે બંધાવ્યું?

પૂર્વ ગંગ વંશના રાજા નરસિંહદેવ પ્રથમે 13મી સદીના મધ્યમાં આ મંદિર બંધાવ્યું હતું, અને સામાન્ય રીતે તેનો સમય લગભગ 1250 ઈ.સ. ગણવામાં આવે છે. આ સ્થળ ઓડિશાના દરિયાકાંઠે આવેલું છે, જ્યાં સૂર્યપૂજા લાંબા સમયથી લોકપ્રિય હતી, અને પરંપરા તેને નજીકની ચંદ્રભાગા નદી સાથે જોડે છે, જ્યાં આજે પણ ફેબ્રુઆરીની આસપાસ મેળો ભરાય છે. આ મંદિર કલિંગ સ્થાપત્યનું, એટલે કે ઓડિશાની પ્રાદેશિક શૈલીનું, સૌથી ઉત્તમ બચેલું સ્મારક છે.

17મી સદીથી આ દરિયાકાંઠેથી પસાર થતા યુરોપિયન નાવિકો તેને બ્લેક પેગોડા કહેતા, કારણ કે દરિયા તરફથી તે ઘેરા રંગના, થર ધરાવતા શિખર જેવું દેખાતું હતું. તેઓ કોણાર્ક માટે બ્લેક પેગોડા અને પુરીના જગન્નાથ મંદિર માટે વ્હાઇટ પેગોડા નામ વાપરતા અને બંનેનો દિશાસૂચન માટે સીમાચિહ્ન તરીકે ઉપયોગ કરતા. જગન્નાથ મંદિરના નગરને પણ જોવા માગતા મુલાકાતીઓ એક જ પ્રવાસમાં બંને સરળતાથી આવરી શકે છે.

કોણાર્કનું મંદિર રથ જેવું કેમ દેખાય છે?

આખું મંદિર આકાશમાં વિહરતા સૂર્ય ભગવાનના રથ તરીકે કલ્પવામાં આવ્યું હતું. હિંદુ ગ્રંથોમાં સૂર્યનું વર્ણન સાત અશ્વો દ્વારા ખેંચાતા રથમાં સવાર થયેલા દેવ તરીકે કરવામાં આવ્યું છે, અને શિલ્પીઓએ એ જ દૃશ્ય પાયામાં કોતર્યું. માળખું પૂર્વાભિમુખ છે, જેથી ઉગતા સૂર્યનાં પ્રથમ કિરણો મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર સુધી પહોંચે છે. આરા, ચકતીઓ અને વેલબુટ્ટાથી કોતરેલા 24 વિશાળ પૈડાં ચબૂતરાની બાજુઓ પર હરોળમાં છે, અને સાત અશ્વો આગળના ભાગે રથને ખેંચે છે.

કોણાર્કના 24 પૈડાં કયા છે, અને શું તે સૂર્યઘડીની જેમ કામ કરે છે?

24 પૈડાં લગભગ 3.7 મીટર પહોળાં છે અને બારીક કોતરણીથી શણગારેલાં છે. લોકપ્રિય વર્ણનો મુજબ તે સૂર્યઘડી તરીકે કામ કરે છે: આરા કલાકના સૂચક તરીકે કામ આપે છે, અને કિનાર પર પડતો પડછાયો જોઈને દર્શક થોડી મિનિટોની ચોકસાઈથી સમય વાંચી શકે છે. માર્ગદર્શકો ઘણીવાર સ્થળ પર આનું પ્રદર્શન કરે છે. 24 પૈડાંને સામાન્ય રીતે દિવસના 24 કલાક સાથે જોડવામાં આવે છે, જોકે અન્ય અર્થઘટનો તેમને ચાંદ્ર પંચાંગના મહિનાઓ સાથે જોડે છે. મિનિટ સુધીની ચોકસાઈના દાવાને માપેલા તથ્ય તરીકે નહીં, પણ લોકપ્રિય દાવા તરીકે જોવો.

આ પૈડું ભારતનાં સૌથી જાણીતાં પ્રતીકોમાંનું એક બની ગયું છે. કોણાર્કનું પૈડું ભારતની દસ રૂપિયાની નોટ પર જોવા મળે છે, અને ઘણા લોકો તેના સ્વરૂપની સરખામણી રાષ્ટ્રધ્વજ પરના અશોક ચક્ર સાથે કરે છે, છતાં બંને જુદા જુદા કાળ અને પરંપરાઓનાં છે.

કોણાર્કના સાત અશ્વોનાં નામ શું છે?

સાત અશ્વોનાં નામ પરંપરાગત રીતે સંસ્કૃત કાવ્યના સાત છંદો પરથી છે: ગાયત્રી, બૃહતી, ઉષ્ણિહ, જગતી, ત્રિષ્ટુભ, અનુષ્ટુભ અને પંક્તિ. હિંદુ પરંપરામાં આ અશ્વો અઠવાડિયાના સાત દિવસોનું પણ પ્રતીક છે. આમ રથ સૂર્યનું વાહન હોવાની સાથે સમયનો નકશો પણ છે, તેથી જ આખા મંદિરનાં શિલ્પોને પાયાથી ઉપર તરફ ધીમે ધીમે ફરીને જોવાનું લાભદાયી બને છે.

આજે મંદિરનું શું બચ્યું છે?

મૂળ મંદિરનો મોટો ભાગ નાશ પામ્યો છે. ગર્ભગૃહ પરનું મુખ્ય વિશાળ શિખર (વિમાન) 19મી સદીમાં તૂટી પડ્યું હતું, અને બચેલું મુખ્ય માળખું સભામંડપ (જગમોહન) છે, જેની ઊંચાઈ લગભગ 39 મીટર છે. 20મી સદીની શરૂઆતમાં વધુ પતન અટકાવવા તેને રેતીથી ભરીને બંધ કરવામાં આવ્યો હતો, અને ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) તાજેતરનાં વર્ષોમાં રેતી કાઢીને માળખાને મજબૂત કરવાનું કામ કરી રહ્યું છે. આ કામ ચાલુ હોવાથી અંદરના કેટલાક ભાગોમાં પ્રવેશ બદલાઈ શકે છે, તેથી સ્થળ પર પૂછી લેવું.

• જગમોહન. બચેલો સભામંડપ, થરવાળાં છાપરાં અને ઘટ્ટ કોતરેલી દીવાલો સાથે.
• નાટ્ય મંડપ. મુખ્ય મંદિરની આગળનો નૃત્ય-ખંડ, કોતરેલા ઊંચા ચબૂતરા પર, જ્યાં એક સમયે પૂજાના ભાગરૂપે નૃત્ય થતું હતું.
• સૂર્યની મૂર્તિઓ. મંદિરની ત્રણ બાજુની ગોખલાઓમાં સૂર્ય ભગવાનની ત્રણ મૂર્તિઓ, જે તેમને દિવસના જુદા જુદા તબક્કાઓમાં દર્શાવે છે.
• ચબૂતરાનાં શિલ્પો. પાયાની ફરતે હાથી, યોદ્ધાઓ, સંગીતકારો, નર્તકો અને યુગલોની શિલ્પપટ્ટીઓ.

કોણાર્કની દીવાલો પર શું કોતરેલું છે?

કોતરણી ઘટ્ટ અને વૈવિધ્યસભર છે. દેવ-દેવીઓ ઉપરાંત તમને ઢોલ અને ઝાંઝ સાથેના સંગીતકારો, ભાવવાહી મુદ્રાઓમાં નર્તકો, શિકારનાં દૃશ્યો, પ્રાણીઓ, દરબારી જીવન તેમજ મધ્યયુગીન ભારતનાં ઘણાં મંદિરોમાં જોવા મળતાં શૃંગારિક શિલ્પપટ્ટો પણ દેખાશે. નર્તકો અને સંગીતકારો કોણાર્કને ઓડિશાના શાસ્ત્રીય નૃત્ય ઓડિસી સાથે જોડે છે; અમારી ભારતનાં આઠ શાસ્ત્રીય નૃત્ય સ્વરૂપોની માર્ગદર્શિકા સમજાવે છે કે આ નૃત્ય મંદિરનાં શિલ્પો સાથે કેવી રીતે સંબંધિત છે, અને કોતરેલા ચહેરાઓ નવરસ, નવ રસોમાં વર્ણવેલા ઘણા ભાવો દર્શાવે છે.

મુખ્ય શિખર કેમ તૂટી પડ્યું?

ઇતિહાસકારો કોઈ એક કારણ પર સહમત નથી. રજૂ કરાયેલાં કારણોમાં આક્રમણો દરમિયાન થયેલું નુકસાન, દરિયાકાંઠાના હવામાન અને ખારી હવાની અસર, ભારે શિખરની માળખાકીય નબળાઈ અને પાછળથી પથ્થરો ખસેડી લેવાની બાબતનો સમાવેશ થાય છે. એક લોકપ્રિય દંતકથા કહે છે કે શિખર પર એક શક્તિશાળી ચુંબક હતું જે મુખ્ય મૂર્તિને હવામાં ટેકવી રાખતું હતું, અને નાવિકોએ તેને હટાવી દીધું કારણ કે તે તેમના હોકાયંત્રોને ખલેલ પહોંચાડતું હતું. આ કથા વ્યાપકપણે કહેવાય છે પણ તેને કોઈ નક્કર ઐતિહાસિક આધાર નથી, તેથી તેને લોકકથા તરીકે વાંચવી.

કલિંગ સ્થાપત્ય એટલે શું?

કલિંગ સ્થાપત્ય પ્રાચીન ઓડિશાની પ્રાદેશિક મંદિર-શૈલી છે. સામાન્ય મંદિરના બે મુખ્ય ભાગ હોય છે: ગર્ભગૃહ પરનું ઊંચું વળાંકવાળું શિખર (દેઉલ અથવા રેખા દેઉલ) અને તેની આગળનો નીચો, પિરામિડ આકારના છાપરાવાળો ખંડ (જગમોહન અથવા પીઢા દેઉલ). કોણાર્ક આ જ રચનાને અનુસરે છે પણ ભવ્ય પાયે, અને આગળ એક અલગ નૃત્ય-ખંડ (નાટ્ય મંડપ) ઉમેરે છે, જેથી આખી રચના સૂર્ય ભગવાન તરફ જતા શોભાયાત્રાના માર્ગ જેવી લાગે છે. થોડા અંતરે આવેલા ભુવનેશ્વરનાં પહેલાનાં મંદિરો બતાવે છે કે કોણાર્ક પહેલાં આ શૈલી કેવી રીતે વિકસી.

કોણાર્ક આજે પણ કેમ મહત્ત્વનું છે?

યુનેસ્કોએ 1984માં કોણાર્કને ત્રણ માપદંડો હેઠળ માન્યતા આપી, જેમાં માપદંડ (vi) પણ છે, જે સ્થળને જીવંત પરંપરાઓ અને માન્યતાઓ સાથે જોડે છે. આ મંદિર કલા અને સ્થાપત્યના ઇતિહાસકારો માટે અભ્યાસનું સ્થળ છે, ઓડિસી નૃત્ય માટેનો મંચ છે, અને ઓડિશાનું રોજિંદું પ્રતીક છે: તેનું પૈડું રાજ્યના પર્યટન પ્રચારમાં અને રાષ્ટ્રીય ચલણ પર જોવા મળે છે. તે દરિયાકાંઠાનાં સ્મારકોને સાચવવાની મુશ્કેલી પણ બતાવે છે, જ્યાં ખારી હવા, પવન અને ભેજ પથ્થરને નુકસાન કરે છે અને જ્યાં પુનઃસ્થાપનાના દરેક નિર્ણયમાં સલામતી અને અસલિયત વચ્ચે સંતુલન જાળવવું પડે છે. એટલે જ કોણાર્કમાં સંરક્ષણ ધીમું, કાળજીભર્યું અને ઘણીવાર મુલાકાતીઓને ટેકા અને માંચડા તરીકે દેખાતું હોય છે.

જુઓ: ફિલ્મમાં કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર

આ વિડિયો મંદિરનો વિસ્તાર અને પૈડાં કેવી રીતે કામ કરતાં મનાય છે તે બતાવે છે. પહેલો પ્રસાર ભારતીનો દસ્તાવેજી વિડિયો છે, બીજો સ્થાપત્ય સમજાવે છે, અને ત્રીજો એક માર્ગદર્શક સ્થળ પર સૂર્યઘડી જેવાં પૈડાં સમજાવતો વિડિયો છે.

કોણાર્ક સૂર્ય મંદિરની મુલાકાત કેવી રીતે લેવી?

કોણાર્ક પુરી (લગભગ 35 કિમી) અથવા ભુવનેશ્વર (લગભગ 65 કિમી)થી એક દિવસનો સરળ પ્રવાસ છે. નજીકનું હવાઈ મથક ભુવનેશ્વરનું બિજુ પટનાયક આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ મથક છે, અને પુરી તથા ભુવનેશ્વર બંને રેલવેનાં મોટાં મથકો છે, તેથી મોટાભાગના મુલાકાતીઓ છેલ્લો ભાગ રસ્તા માર્ગે કાપે છે. સ્થળ પર બે થી ત્રણ કલાકનો સમય રાખો.

• શ્રેષ્ઠ સમય. નવેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી વધુ ઠંડો અને સૌથી આરામદાયક હોય છે. દરિયાકાંઠાનો ઉનાળો ગરમ અને ભેજવાળો હોય છે, અને ચોમાસામાં ભારે વરસાદ પડે છે.
• દિવસનો સમય. વહેલા જાઓ, જ્યારે પૂર્વાભિમુખ મુખભાગ પર નરમ પ્રકાશ હોય છે અને પથ્થર હજી ગરમ થયો નથી.
• ટિકિટ અને સમય. મંદિરનું સંચાલન ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ કરે છે, જે ભારતીય અને વિદેશી મુલાકાતીઓ માટે અલગ દર લે છે. હાલના દર અને સમય માટે પ્રવેશદ્વાર પરની સૂચના તપાસો.
• ઉત્સવો. કોણાર્ક નૃત્ય મહોત્સવ સ્થળ પર પ્રકાશિત મંદિરની સામે યોજાય છે, અને ચંદ્રભાગા મેળો ફેબ્રુઆરીની આસપાસ નજીકના કિનારે યાત્રાળુઓને આકર્ષે છે.
• માર્ગદર્શકો. લાઇસન્સ ધરાવતા માર્ગદર્શક મૂર્તિશાસ્ત્ર સમજાવવામાં મદદ કરે છે અને સૂર્યઘડી જેવાં પૈડાંનું પ્રદર્શન કરે છે.

કોણાર્કની સરખામણી અન્ય મંદિરો સાથે કેવી રીતે થાય?

કોણાર્ક અન્ય મહાન શિલ્પસમૃદ્ધ સ્થળો સાથે સ્વાભાવિક રીતે જોડાય છે. ખજુરાહોનાં ચંદેલ મંદિરો લગભગ બે સદી જૂનાં છે અને જુદી પ્રાદેશિક શૈલી દર્શાવે છે, જ્યારે હમ્પીનો પથ્થરનો રથ એ જ વિચારનો પાછળથી આવેલો વિજયનગર પ્રતિધ્વનિ છે. વ્યાપક દૃષ્ટિ માટે, અમારી ભારતનાં યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સ્થળોની યાદી કોણાર્કને 45 સ્થળોમાં મૂકે છે, અને અજંતા અને ઇલોરાની ગુફાઓ બતાવે છે કે પહેલાંની ભારતીય કલાએ સમાન વિષયો કેવી રીતે હાથ ધર્યા હતા.

આ લેખ માટે વપરાયેલા સ્રોતો: કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર અંગેનો વિકિપીડિયા લેખ, જે 1984ની યુનેસ્કો માન્યતા (માપદંડ i, iii અને vi) અને સંરક્ષણ ઇતિહાસ નોંધે છે. તારીખો, માપ અને સૂર્યઘડીનો દાવો સ્રોતો વચ્ચે અલગ પડે છે, અને લખાણમાં જ્યાં એવું છે ત્યાં તે જણાવ્યું છે. ફોટોગ્રાફ્સ ક્રિએટિવ કૉમન્સ લાઇસન્સ હેઠળ વાપર્યા છે અને દરેક ચિત્રની નીચે શ્રેય દર્શાવ્યો છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો