રાણી કી વાવ, પાટણ: ઇતિહાસ, શું જોવું અને મુલાકાત માર્ગદર્શિકા

ગુજરાતના પાટણમાં આવેલી રાણી કી વાવ રસ્તા પરથી સાવ સામાન્ય લાગે છે: સપાટ, ધૂળિયો મેદાન. પછી અચાનક જમીન નીચે ઊતરી જાય છે અને પથ્થરનું એવું બાંધકામ દેખાય છે જે સપાટીથી સાત સ્તર નીચે જાય છે, અને તેની દરેક દીવાલ કોતરેલી મૂર્તિઓથી ભરેલી છે. આ 11મી સદીમાં બંધાયેલી વાવ છે, અને 2014માં તેને યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સ્થળ તરીકે માન્યતા મળી. આ માર્ગદર્શિકામાં જણાવ્યું છે કે તે શું છે, સદીઓ સુધી કેવી રીતે બચી રહી, અંદર શું જોવું અને મુલાકાતનું આયોજન કેવી રીતે કરવું.

રાણી કી વાવ એક નજરમાં

સ્થાન	પાટણ, ઉત્તર ગુજરાત, સરસ્વતી નદીના કિનારે
નિર્માણ	11મી સદી, ચૌલુક્ય (સોલંકી) વંશ હેઠળ; સામાન્ય રીતે ઈ.સ. આશરે 1050–1063
નિર્માણ કરાવનાર	રાણી ઉદયમતી, પોતાના પતિ રાજા ભીમદેવ પ્રથમની સ્મૃતિમાં
શૈલી	મારુ-ગુર્જર સ્થાપત્ય
રચના	સાત સ્તર, “ઊંધા મંદિર” તરીકે રચાયેલ; લગભગ 64 મીટર લાંબી, 20 મીટર પહોળી અને 27 મીટર ઊંડી (આંકડા સ્રોત પ્રમાણે જુદા હોય છે)
વિશ્વ ધરોહર દરજ્જો	22 જૂન 2014ના રોજ સામેલ

વાવ એટલે શું, અને આટલી ભવ્ય વાવ શા માટે બનાવી?

પશ્ચિમ ભારતના સૂકા પ્રદેશોમાં વાવ દ્વારા ભૂગર્ભજળ સુધી પહોંચી શકાતું, ભલે જળસ્તર નીચે ઊતરી ગયું હોય: ડોલ નીચે ઉતારવાને બદલે લોકો પગથિયાં ઊતરીને પાણી સુધી જતા. વાવ આરામ કરવાની અને મળવાની જગ્યા પણ હતી, અને તેમાં ઘણી વાર મંદિરો પણ હોતાં, એટલે તે જળસ્રોત, સામાજિક સ્થળ અને પવિત્ર સ્થળ એકસાથે હતી.

રાણી કી વાવ આ વિચારને ચરમસીમાએ લઈ જાય છે. તેના રચનાકારોએ વાવને ઊંધા મંદિર તરીકે જોઈ, જેમાં પાણી પવિત્ર કેન્દ્ર છે અને કોતરેલા સ્તરો તેની તરફ ઊતરે છે. મધ્યકાલીન ભારતીય સ્થાપત્યગ્રંથોમાં વપરાતા વર્ગીકરણ મુજબ તેને નંદા પ્રકારની વાવ ગણવામાં આવે છે, જેમાં એક પ્રવેશદ્વાર અને ત્રણ મંડપ-શિખરો હોય છે.

તે કોણે અને ક્યારે બંધાવી?

પરંપરા મુજબ રાણી ઉદયમતીએ પોતાના પતિ ભીમદેવ પ્રથમની સ્મૃતિમાં આ વાવ બંધાવી, જે ચૌલુક્ય વંશના શાસક હતા અને જેમની રાજધાની અણહિલવાડ પાટણ (આજનું પાટણ) હતી. જૈન સાધુ મેરુતુંગની 1304ની રચનામાં ઉદયમતીનો નિર્માતા તરીકે ઉલ્લેખ છે.

બધી વિગતો પર સ્રોતો એકમત નથી, અને ક્યાં મતભેદ છે તે જાણવું ઉપયોગી છે:

• તારીખ. કેટલાક સ્રોતો ઈ.સ. આશરે 1050 આપે છે, તો કેટલાક ઈ.સ. 1063. બંને ભીમદેવના શાસનકાળમાં અથવા તેના થોડા સમય પછી આવે છે, એટલે “11મી સદીનો ત્રીજો ચતુર્થાંશ” કહેવું સલામત વર્ણન છે.
• ઉદયમતી વિધવા હતાં કે નહીં. ઘણા અહેવાલોમાં તેમને વિધવા રાણી કહેવાયાં છે, પરંતુ ઇતિહાસકારો વિવાદ કરે છે કે તેમણે રાજમાતા તરીકે તે બંધાવી હતી કે કેમ, અને કેટલાકના મતે ભીમદેવના અવસાન પછી તે તેમણે અને તેમના પુત્ર કર્ણે પૂર્ણ કરી હતી.

સદીઓ સુધી ભૂગર્ભમાં તે કેવી રીતે બચી રહી?

સરસ્વતી નદીના પૂરથી વાવ ગાળથી ભરાઈ ગઈ અને આખરે તે નજરથી ઓઝલ થઈ ગઈ. અહેવાલો તેના ઉપયોગનો અંત 13મી સદીની આસપાસના પૂર અને નદીમાં થયેલા ફેરફારોને આભારી ગણે છે. 1890ના દાયકામાં પુરાતત્ત્વવિદ્ હેનરી કઝિન્સ અને જેમ્સ બર્જેસ ત્યાં ગયા ત્યારે તે દટાયેલી હતી અને ફક્ત કૂવાનો ભાગ અને થોડા સ્તંભ દેખાતા હતા.

કોતરણીની ઉત્તમ સ્થિતિનું શ્રેય વ્યાપક રીતે આ દટાઈ જવાને આપવામાં આવે છે: ગાળે તેને હવામાન અને નુકસાનથી બચાવી. એક પ્રવાસ માર્ગદર્શિકા જણાવે છે કે આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયાએ 1981થી 1987 દરમિયાન વાવનું ખોદકામ અને પુનઃસ્થાપન કર્યું હતું. તે 2018માં બહાર પડેલી ભારતની ₹100ની નોટની પાછળ પણ જોવા મળે છે.

અંદર શું જોવું

• શિલ્પપટ્ટીઓ. દીવાલો પર લગભગ 500 મુખ્ય શિલ્પો અને આશરે 1,000 નાનાં શિલ્પો છે. ઘણાં વિષ્ણુનાં સ્વરૂપો દર્શાવે છે, જેમાં રામ, વામન અને કલ્કિ જેવા અવતારો, તેમજ મહિષાસુરમર્દિની અને દિવ્ય સ્ત્રીઓ (અપ્સરાઓ)નો સમાવેશ થાય છે.
• સાત સ્તર. એક પછી એક સ્તર ઊતરતા જાઓ અને જુઓ કે સ્તંભવાળા મંડપો વિશાળ જગ્યાને નાના ભાગોમાં કેવી રીતે વહેંચે છે; એટલે જ તે કૂવા કરતાં મંદિર જેવી લાગે છે.
• કૂવાનો ભાગ. પાણીની ટાંકી અને કૂવો છેલ્લાં પગથિયાંની નીચે, છેક સામેના છેડે આવેલાં છે.
• ઉદયમતીનું ચિત્ર. ખોદકામ દરમિયાન રાણીની કોતરેલી પ્રતિમા મળી આવી હતી.

એક લોકપ્રિય કથા કહે છે કે વાવના તળિયેથી સિદ્ધપુર સુધી 30 કિમીની એક સુરંગ હતી, જે રાજા માટે નાસી છૂટવાનો માર્ગ હતી. આ દંતકથા વ્યાપક રીતે કહેવાય છે, પરંતુ તેના માટે મને કોઈ પુરાતત્ત્વીય પુરાવો મળ્યો નથી, તેથી તેને સ્થાનિક લોકકથા ગણવી, સ્થાપિત હકીકત નહીં.

પાટણ કેવી રીતે પહોંચવું

• રસ્તા દ્વારા: પાટણ અમદાવાદથી લગભગ 125–130 કિમી દૂર છે. પ્રવાસ માર્ગદર્શિકાઓ કારથી આશરે 2.5 કલાક જણાવે છે; આંતરશહેર બસો ધીમી છે, લગભગ 3.5 કલાક. મહેસાણા બસથી આશરે એક કલાક દૂર છે.
• ટ્રેન દ્વારા: પાટણનું પોતાનું રેલવે સ્ટેશન છે. મહેસાણા નજીકનું મોટું જંક્શન છે.
• હવાઈ માર્ગે: સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ અમદાવાદ છે.

મુલાકાત માટેનો શ્રેષ્ઠ સમય અને આયોજનની ટિપ્સ

• ઋતુ: ભારત સરકારની પર્યટન વેબસાઇટ ફરવા માટે ઓક્ટોબરથી માર્ચને સૌથી આરામદાયક સમય ગણાવે છે.
• દિવસનો સમય: એટલાસ ઓબ્સ્ક્યુરા સવારે, જ્યારે તે પહેલી વાર ખૂલે ત્યારે, જવાની ભલામણ કરે છે.
• સાંજના શો: ગુજરાત પર્યટન સૂર્યાસ્ત પછી 3D પ્રોજેક્શન-મેપિંગ શો અને ધરોહર રોશનીની જાહેરાત કરે છે. તેની આસપાસ આયોજન કરતાં પહેલાં વર્તમાન સમય તપાસી લો.
• ટિકિટ અને સમય: આ બદલાતાં રહે છે, તેથી પ્રવાસ પહેલાં આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા અથવા ગુજરાત પર્યટનનાં સત્તાવાર પાનાં પર ખાતરી કરી લો. એક પ્રવાસીએ રાણી કી વાવની ઈ-ટિકિટ અગાઉથી બુક કર્યાનું જણાવ્યું છે, તેથી ઓનલાઈન બુકિંગ ઉપલબ્ધ છે કે નહીં તે તપાસો.

મોઢેરા સાથે મુલાકાતનું આયોજન

પ્રવાસ લેખકો ઘણી વાર પાટણને મોઢેરાના સૂર્ય મંદિર સાથે જોડે છે, અને બંને સામાન્ય રીતે એક જ દિવસમાં જોવાય છે. મોઢેરા એ જ વંશ હેઠળ બંધાયું હતું: એક શિલાલેખ તેને ઈ.સ. 1026નું ગણાવે છે, જે ભીમદેવ પ્રથમના શાસનકાળ દરમિયાન હતું, એ જ રાજા જેમની સ્મૃતિમાં રાણી કી વાવ બંધાઈ. તે આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા દ્વારા સંરક્ષિત સ્મારક છે અને કોણાર્કના સૂર્ય મંદિરની જેમ હવે જીવંત પૂજાનું સ્થળ નથી. એક પ્રવાસ નોંધ પાટણથી મોઢેરાનું અંતર લગભગ 35–40 કિમી જણાવે છે; તમારા આયોજન માટે માર્ગની ખાતરી કરી લો.

આ લેખ માટે વપરાયેલા સ્રોતો: વિકિપીડિયા પર સારાંશરૂપે આપેલી યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર યાદીની માહિતી; ગુજરાત પર્યટનનાં રાણી કી વાવ અને મોઢેરાનાં પાનાં; ભારત સરકારનું ઇન્ક્રેડિબલ ઇન્ડિયા પરનું રાણી કી વાવનું પાનું; એટલાસ ઓબ્સ્ક્યુરા; અને આઉટલુક ટ્રાવેલરની ગુજરાત માર્ગદર્શિકાઓ. જ્યાં તેમાં મતભેદ છે, ત્યાં ઉપરના લખાણમાં તે જણાવ્યું છે. ફોટોગ્રાફ ક્રિએટિવ કૉમન્સ લાઇસન્સ હેઠળ વાપરેલા છે, અને દરેક છબીની નીચે દર્શાવ્યા મુજબ શ્રેય આપ્યો છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો