प्रमुख हनुमान श्लोक आणि मंत्र — देवनागरी आणि इंग्रजीत, त्यांच्या अर्थासह आणि जिथे माहीत आहे तिथे त्यांच्या मूळ स्रोतासह.
हनुमान श्लोक आणि मंत्र भक्तांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. या लेखात लोकप्रिय हनुमान मूळ मंत्र, ध्यान श्लोक, बजरंग बाण, हनुमान गायत्री आणि संकटमोचन हनुमानाष्टक यांचे अर्थ आणि स्रोत सोप्या भाषेत दिले आहेत. भगवान हनुमान यांच्याविषयी अधिक वाचा.
भक्त हनुमान श्लोकांचा जप का करतात?
भक्त धैर्य, एकाग्रता आणि कठीण काळात संरक्षणाच्या भावनेसाठी हनुमान श्लोकांचा जप करतात. नियमित जप करणारे भक्त अनेकदा भीती कमी होणे, मन स्थिर होणे आणि आत्मविश्वास वाढणे असे अनुभव सांगतात. हे श्रद्धा आणि वैयक्तिक अनुभवावर आधारित भक्तिपूर्ण अनुभव आहेत, वैद्यकीय किंवा वैज्ञानिक दावे नाहीत.
अर्थासह हनुमान श्लोक आणि मंत्र
1. हनुमान मूळ मंत्र
मंत्र: ॐ हनुमते नमः |
Om Hanumate Namah |
अर्थ: भगवान हनुमानांना नमस्कार.
विधी: सर्वात सोपा हनुमान मंत्र; दीक्षेची आवश्यकता नाही. सहसा माळेवर १०८ वेळा जपला जातो.
2. हनुमान ध्यान श्लोक (मनोजवं)
श्लोक:
मनोजवं मारुत-तुल्य-वेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्।
वातात्मजं वानर-यूथ-मुख्यं श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये॥
Manojavam Maruta-Tulya-Vegam Jitendriyam Buddhi-Mataam Varishtham |
Vatatmajam Vanara-Yutha-Mukhyam Shri-Rama-Dootam Sharanam Prapadye ||
अर्थ: मनाप्रमाणे जलद आणि वाऱ्याप्रमाणे वेगवान, इंद्रियांवर विजय मिळवलेले, बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ, वायुपुत्र, वानरसेनेचे प्रमुख अशा श्रीरामदूत हनुमानांना मी शरण जातो.
स्रोत: श्री राम रक्षा स्तोत्र. हा हनुमानांचा सर्वात प्रचलित ध्यान श्लोक आहे.
3. बजरंग बाण (प्रारंभिक दोहा)
दोहा:
निश्चय प्रेम प्रतीति ते, बिनय करैं सनमान।
तेहि के कारज सकल शुभ, सिद्ध करैं हनुमान॥
Nishchay Prem Prateeti Te, Binay Karain Sanman |
Tehi Ke Karaj Sakal Shubh, Siddh Karain Hanuman ||
अर्थ: जे दृढ प्रेम आणि विश्वासाने नम्रपणे हनुमानांचा सन्मान करतात, त्यांची सर्व शुभ कार्ये हनुमान सिद्ध करतात.
स्रोत: बजरंग बाण — अवधी भाषेतील स्तोत्र, परंपरेने तुलसीदासांची रचना मानले जाते आणि मोठ्या संकटाच्या वेळी पठण केले जाते.
4. हनुमान गायत्री मंत्र
मंत्र:
ॐ आञ्जनेयाय विद्महे वायुपुत्राय धीमहि।
तन्नो हनुमत् प्रचोदयात्॥
Om Anjaneyaya Vidmahe Vayuputraya Dhimahi |
Tanno Hanumat Prachodayat ||
अर्थ: आम्ही अंजनीपुत्राला जाणतो, वायुपुत्राचे ध्यान करतो; हनुमान आमच्या बुद्धीला प्रेरणा देवोत.
टीप: ही गायत्री छंदातील देव-गायत्री आहे; ऋग्वेदातील गायत्री मंत्रापेक्षा ती वेगळी आहे.
5. हनुमान रुद्र मंत्र
मंत्र:
ॐ हं हनुमते रुद्रात्मकाय हुं फट् |
Om Ham Hanumate Rudratmakaya Hum Phat |
अर्थ: ॐ, रुद्र (शिव) स्वरूप हनुमानांना नमस्कार.
असे बीज मंत्र परंपरेने गुरूंकडून दीक्षा घेऊनच जपले जातात.
6. हनुमान चालीसा (प्रारंभिक दोहे)
दोहे:
श्रीगुरु चरन सरोज रज, निज मन मुकुर सुधारि।
बरनऊं रघुबर बिमल जसु, जो दायकु फल चारि॥
Shri-Guru Charan Saroj Raj, Nij Man Mukur Sudhari |
Barnaun Raghubar Bimal Jasu, Jo Dayaku Phal Chari ||
बुद्धिहीन तनु जानिके, सुमिरौं पवन-कुमार।
बल बुद्धि विद्या देहु मोहिं, हरहु कलेस विकार॥
Buddhi-Heen Tanu Jaanike, Sumiro Pavan-Kumar |
Bal Buddhi Vidya Dehu Mohi, Harahu Kalesh Vikar ||
अर्थ: गुरूंच्या चरणकमलांच्या धुळीने मनाचा आरसा स्वच्छ करून, धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष ही चारही फळे देणाऱ्या श्रीरामांच्या निर्मळ कीर्तीचे मी वर्णन करतो. स्वतःला बुद्धिहीन जाणून मी वायुपुत्राचे स्मरण करतो; मला बळ, बुद्धी आणि विद्या द्या आणि माझे क्लेश व विकार दूर करा.
7. संकटमोचन हनुमानाष्टक
पहिला छंद:
बाल समय रबि भक्षि लियो तब, तीनहुँ लोक भयो अन्धियारो।
ताहि सों त्रास भयो जग को, यह संकट काहु सों जात न टारो॥
…
को नहिं जानत है जग में कपि, संकटमोचन नाम तिहारो॥
अर्थ: बालपणी तुम्ही सूर्य गिळला आणि तिन्ही लोक अंधारात बुडाले. सारे जग घाबरले, आणि हे संकट कोणालाही टाळता आले नाही. हे कपी, जगात कोण जाणत नाही की तुमचे नाव संकटमोचन आहे?
स्रोत: आठ छंदांचे स्तोत्र, परंपरेने तुलसीदासांची रचना मानले जाते. प्रत्येक छंद एका संकटाचे स्मरण करून देतो आणि एकाच ध्रुवपदाने संपतो.
मराठीत हनुमान मंत्र आणि हनुमान श्लोक ऐका
हनुमान श्लोक आणि मंत्रांविषयी प्रश्न
सर्वात प्रचलित हनुमान मंत्र कोणता आहे?
सर्वात सोपा आणि सर्वात प्रचलित हनुमान मंत्र म्हणजे मूळ मंत्र ॐ हनुमते नमः, ज्याचा अर्थ भगवान हनुमानांना नमस्कार असा आहे. भक्त तो धैर्य आणि संरक्षणासाठी सहसा माळेवर १०८ वेळा जपतात, आणि दीक्षेची आवश्यकता नसल्याने नव्या भक्तांसाठी तो सर्वात योग्य आहे.
मनोजवं श्लोक कोठून घेतला आहे?
मनोजवं मारुत-तुल्य-वेगं हा हनुमानांचा सर्वात प्रसिद्ध ध्यान श्लोक श्री राम रक्षा स्तोत्रातून घेतला आहे. त्यात हनुमानांचे वर्णन मन आणि वाऱ्याप्रमाणे वेगवान, जितेंद्रिय, बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ, वायुपुत्र, वानरसेनेचे प्रमुख आणि श्रीरामदूत असे केले आहे.
बजरंग बाण म्हणजे काय?
बजरंग बाण हे हनुमानांचे अवधी भाषेतील स्तोत्र आहे, जे परंपरेने तुलसीदासांची रचना मानले जाते आणि मोठ्या संकटाच्या वेळी पठण केले जाते. त्याचा प्रारंभिक दोहा निश्चय प्रेम प्रतीति ते, बिनय करैं सनमान असा आहे — दृढ प्रेम आणि विश्वासाने सन्मान करणाऱ्यांची कार्ये हनुमान सिद्ध करतात.
संकटमोचन हनुमानाष्टक म्हणजे काय?
संकटमोचन हनुमानाष्टक हे आठ छंदांचे स्तोत्र आहे, जे परंपरेने तुलसीदासांची रचना मानले जाते. प्रत्येक छंद हनुमानांनी दूर केलेल्या एका संकटाचे स्मरण करून देतो, जसे बालपणी सूर्य गिळणे, आणि प्रत्येक छंद को नहिं जानत है जग में कपि, संकटमोचन नाम तिहारो या ध्रुवपदाने संपतो.
हनुमान गायत्री मंत्र म्हणजे काय?
हनुमान गायत्री मंत्र, ॐ आञ्जनेयाय विद्महे वायुपुत्राय धीमहि तन्नो हनुमत् प्रचोदयात्, ही गायत्री छंदातील देव-गायत्री आहे, जिचा अर्थ आम्ही अंजनीपुत्राला जाणतो, वायुपुत्राचे ध्यान करतो, हनुमान आम्हाला प्रेरणा देवोत असा आहे. ती सवितृदेवतेला उद्देशून असलेल्या ऋग्वेदातील गायत्री मंत्रापेक्षा वेगळी आहे.
रोज कोणता हनुमान श्लोक म्हणावा?
दैनंदिन साधनेसाठी भक्त सहसा मनोजवं ध्यान श्लोक किंवा हनुमान चालीसेचे दोन प्रारंभिक दोहे म्हणतात, ज्यांना एका मिनिटापेक्षा कमी वेळ लागतो. अनेक भक्त मंगळवारी आणि शनिवारी, जे हनुमानांसाठी सर्वात शुभ दिवस मानले जातात, संपूर्ण हनुमान चालीसाही पठण करतात.
हनुमान मंत्रांचा जप कसा करावा?
हनुमान मंत्रांचा जप परंपरेने पहाटे किंवा संध्याकाळी, पूर्व किंवा उत्तर दिशेकडे तोंड करून, स्वच्छ आणि शांत ठिकाणी, १०८ मण्यांच्या तुळशी किंवा रुद्राक्ष माळेवर मोजून केला जातो. परंपरा अचूक उच्चारापेक्षा खऱ्या श्रद्धेला अधिक महत्त्व देते, आणि ११ किंवा २१ वेळा जपाने सुरुवात करणे योग्य आहे.
हनुमान बीज मंत्र दीक्षेशिवाय जपता येतात का?
परंपरेनुसार ॐ हं हनुमते रुद्रात्मकाय हुं फट् यासारखे बीज मंत्र गुरूंकडून दीक्षा घेऊनच जपले जातात. ॐ हनुमते नमः, हनुमान गायत्री आणि हनुमान चालीसा यांसारखे नाममंत्र आणि स्तोत्रे कोणीही पठण करू शकतो.
हनुमान मंत्र जपण्यासाठी सर्वोत्तम दिवस कोणता?
मंगळवार आणि शनिवार हे हनुमान मंत्रांच्या जपासाठी परंपरेने सर्वात शुभ दिवस आहेत: अनेक परंपरांमध्ये मंगळवार हनुमानांच्या जन्माशी जोडला जातो, तर शनिवार शनिदेवाच्या प्रभावापासून भक्तांच्या रक्षणाशी. हनुमान जयंती हा वर्षातील सर्वात महत्त्वाचा प्रसंग आहे.
हनुमान मंत्रांच्या जपाचे फायदे काय आहेत?
भक्त परंपरेने धैर्य, संरक्षण, एकाग्रता आणि भीतीपासून मुक्तीसाठी हनुमान श्लोक आणि मंत्रांचा जप करतात, आणि अनेकांना नियमित जपाने मन स्थिर वाटते. हे श्रद्धा आणि अनुभवावर आधारित भक्तिपूर्ण लाभ आहेत; जप ही आध्यात्मिक साधना आहे, वैद्यकीय किंवा मानसिक उपचारांचा पर्याय नाही.
