શારદીય નવરાત્રી 2026 રવિવાર, 11 ઓક્ટોબરથી શરૂ થાય છે અને મંગળવાર, 20 ઓક્ટોબરે વિજયાદશમી (દશેરા) સાથે પૂર્ણ થાય છે. આ માર્ગદર્શિકામાં દુર્ગાના નવ સ્વરૂપો, ઘટસ્થાપના, ઉપવાસના નિયમો, ગરબા અને દુર્ગા પૂજા તથા સમગ્ર ભારતમાં નવરાત્રીની ઉજવણીની માહિતી આપી છે.
નવરાત્રી શું છે?
નવરાત્રી, એટલે “નવ રાત્રિઓ”, દેવી દુર્ગા અને તેમના નવ સ્વરૂપો, નવદુર્ગાને સમર્પિત હિન્દુ તહેવાર છે. સૌથી વધુ ઉજવાતી શારદીય નવરાત્રી આસો માસ (સપ્ટેમ્બર–ઓક્ટોબર)માં આવે છે અને દસમા દિવસે વિજયાદશમી એટલે કે દશેરા સાથે પૂર્ણ થાય છે. બીજી મુખ્ય નવરાત્રી, ચૈત્ર નવરાત્રી, વસંત ઋતુમાં આવે છે અને રામનવમીએ પૂર્ણ થાય છે.
આ તહેવાર દુર્ગાએ મહિષાસુર નામના રાક્ષસ પર મેળવેલા વિજયની ઉજવણી છે, જેનું વર્ણન દુર્ગા સપ્તશતી (દેવી માહાત્મ્ય)માં છે — અસત્ય પર સત્યનો વિજય. માતા દુર્ગા વિશે વધુ વાંચો.
2026માં નવરાત્રી ક્યારે છે?
| પ્રસંગ | તારીખ (2026) |
| ઘટસ્થાપના — નવરાત્રીનો પ્રથમ દિવસ | રવિવાર, 11 ઓક્ટોબર |
| વિજયાદશમી — દશેરા | મંગળવાર, 20 ઓક્ટોબર |
ઘટસ્થાપનાનું મુહૂર્ત તથા દુર્ગાષ્ટમી અને મહાનવમીની ચોક્કસ તિથિઓ સ્થળ પ્રમાણે બદલાય છે, અને પ્રાદેશિક પંચાંગોમાં એક દિવસનો તફાવત હોઈ શકે છે. કૃપા કરીને તમારા સ્થાનિક પંચાંગમાંથી ખાતરી કરી લો.
દુર્ગાના નવ સ્વરૂપો (નવદુર્ગા) કયા છે?
નવરાત્રીના દરેક દિવસે દેવીના એક સ્વરૂપની પૂજા થાય છે, આ ક્રમમાં:
- શૈલપુત્રી — “પર્વતની પુત્રી”, હિમવાનને ત્યાં જન્મેલા; તેઓ નંદી બળદ પર સવાર છે અને સ્થિરતા તથા શક્તિનું પ્રતીક છે.
- બ્રહ્મચારિણી — તપસ્યામાં લીન દેવી, હાથમાં જપમાળા અને કમંડળ ધરાવે છે; તેઓ ભક્તિ અને સંયમનું પ્રતીક છે.
- ચંદ્રઘંટા — કપાળ પર ઘંટના આકારના અર્ધચંદ્ર પરથી આ નામ પડ્યું; તેઓ સાહસનું પ્રતીક છે.
- કૂષ્માંડા — માનવામાં આવે છે કે તેમણે પોતાના સ્મિતથી બ્રહ્માંડની રચના કરી; તેઓ સર્જનાત્મક ઊર્જાનું પ્રતીક છે.
- સ્કંદમાતા — સ્કંદ (કાર્તિકેય)ની માતા, જેમને તેઓ ખોળામાં લઈને બેઠેલા દર્શાવાય છે; તેઓ માતૃપ્રેમનું પ્રતીક છે.
- કાત્યાયની — ઋષિ કાત્યાયનને ત્યાં જન્મેલા, મહિષાસુરનો વધ કરનાર યોદ્ધા સ્વરૂપ.
- કાલરાત્રી — અજ્ઞાન અને ભયનો નાશ કરનાર ઉગ્ર, શ્યામ સ્વરૂપ.
- મહાગૌરી — તેજસ્વી શ્વેત સ્વરૂપ, જે પવિત્રતા અને શાંતિનું પ્રતીક છે.
- સિદ્ધિદાત્રી — સિદ્ધિઓ, આધ્યાત્મિક પ્રાપ્તિઓ અને જ્ઞાન આપનાર દેવી.
ઘટસ્થાપના કેવી રીતે કરવી?
ઘટસ્થાપના (કળશ સ્થાપના પણ કહેવાય છે) નવરાત્રીની પ્રથમ સવારે દેવીનું આવાહન કરે છે — 2026માં રવિવાર, 11 ઓક્ટોબરે — તમારા સ્થાનિક પંચાંગમાં દર્શાવેલા શુભ મુહૂર્તે.
- માટી ભરેલા માટીના કુંડામાં જવ વાવો.
- તેની ઉપર પાણી ભરેલો કળશ મૂકો, જેમાં સોપારી, સિક્કો, ચોખા અને આંબાના પાન હોય.
- કળશ પર લાલ કપડામાં વીંટાળેલું નારિયેળ મૂકો.
- નવ દિવસ સુધી પ્રજ્વલિત રહેતો અખંડ જ્યોત પ્રગટાવો — તેને પડદા અને બાળકોથી દૂર સુરક્ષિત જગ્યાએ રાખો.
નવ દિવસ દરમિયાન ઊગતા જવના અંકુર, જેને જવારા કહે છે, સમૃદ્ધિની નિશાની મનાય છે.
નવરાત્રીના ઉપવાસના નિયમો શું છે?
ઘણા ભક્તો નવરાત્રીમાં ઉપવાસ રાખે છે — કેટલાક નવે દિવસ, કેટલાક પહેલા અને છેલ્લા દિવસે, અને કેટલાક દિવસમાં એક જ વાર ભોજન કરીને.
- ચાલે: ફળો, દૂધ, દહીં, સાબુદાણા, કુટ્ટુ (ફાફરા)નો લોટ અને શિંગોડા (પાણીફળ)નો લોટ, રાજગરો, બટાટા, શક્કરિયાં, મગફળી અને સિંધવ મીઠું (સેંધા નમક).
- ન ચાલે: ઘઉં, ચોખા, કઠોળ, સાદું મીઠું, ડુંગળી, લસણ, માંસ અને દારૂ.
- કન્યા પૂજન: અષ્ટમી અથવા નવમીએ ઘણા પરિવારો નાની કન્યાઓને દેવીના સ્વરૂપ માનીને પૂજે છે, તેમના પગ ધોવે છે અને ઉપવાસ છોડતા પહેલાં તેમને ભોજન કરાવે છે — ઘણીવાર હલવો, પૂરી અને ચણા.
જો તમે ઉપવાસ કરીને મોડી રાત સુધી ગરબા રમતા હો, તો પુષ્કળ પાણી પીવો. બાળકો, વૃદ્ધો, સગર્ભા સ્ત્રીઓ અને ડાયાબિટીસ કે અન્ય તબીબી સમસ્યા ધરાવતા લોકોએ કડક ઉપવાસ ન કરવો જોઈએ, અને જરૂર પડે તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી.
ગરબા શું છે?
ગરબા ગુજરાતનું વર્તુળાકાર ભક્તિ નૃત્ય છે, જે નવરાત્રીની દરેક રાત્રે દીવા કે દેવીની મૂર્તિની આસપાસ રમાય છે. નામ ગર્ભદીપ પરથી આવ્યું છે — છિદ્રોવાળા માટીના ઘડામાં મૂકેલો દીવો, જે ગર્ભમાં રહેલા જીવન અને દૈવી ઊર્જાનું પ્રતીક છે. વર્તુળ જીવનચક્રને દર્શાવે છે, અને તેના કેન્દ્રમાંનો દીવો અવિનાશી દિવ્યતાને. જોડીમાં લાકડીઓ સાથે રમાતો દાંડિયા રાસ પરંપરાગત રીતે કૃષ્ણના ગોપીઓ સાથેના રાસ સાથે જોડાયેલો છે.
ડિસેમ્બર 2023માં યુનેસ્કોએ ગુજરાતના ગરબાને માનવતાની અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસાની પ્રતિનિધિ યાદીમાં સામેલ કર્યા.
સમગ્ર ભારતમાં નવરાત્રી કેવી રીતે ઉજવાય છે?
- પશ્ચિમ બંગાળ અને પૂર્વ ભારત: છેલ્લા દિવસો દુર્ગા પૂજા બની જાય છે, જેમાં ષષ્ઠીથી વિજયાદશમી સુધી ભવ્ય પંડાલોમાં દેવીની પૂજા થાય છે. 2021માં યુનેસ્કોએ કોલકાતાની દુર્ગા પૂજાને તેની અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસાની યાદીમાં સામેલ કરી. અમારી સૌથી પ્રખ્યાત દુર્ગા પૂજા પંડાલો વિશેની માર્ગદર્શિકા જુઓ.
- ગુજરાત: નવ રાત્રિઓ સુધી ગરબા અને દાંડિયા.
- ઉત્તર ભારત: ઉપવાસ, કન્યા પૂજન અને રામાયણની રામલીલા રજૂઆતો, જે દશેરાએ રાવણ, મેઘનાદ અને કુંભકર્ણના પૂતળાં દહન સાથે પૂર્ણ થાય છે.
- દક્ષિણ ભારત: ગોલુ (બોમ્માઈ કોલુ), પગથિયાંવાળા મંચ પર ઢીંગલીઓનું પ્રદર્શન, અને કર્ણાટકમાં મૈસુરુ દશેરા; નવમો દિવસ આયુધ પૂજા છે, અને વિજયાદશમીએ બાળકો વિદ્યારંભમમાં શિક્ષણની શરૂઆત કરે છે.
નવરાત્રીમાં કયા પાઠ કરવામાં આવે છે?
ભક્તો સામાન્ય રીતે દુર્ગા સપ્તશતીનો પાઠ કરે છે, ઘણીવાર નવ દિવસમાં સંપૂર્ણ; દુર્ગા ચાલીસા; અને દરરોજ સવાર-સાંજ દુર્ગા આરતી ॐ જય અમ્બે ગૌરી.
નવરાત્રી વિશે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
-
2026માં નવરાત્રી ક્યારે છે?
શારદીય નવરાત્રી 2026 રવિવાર, 11 ઓક્ટોબરે ઘટસ્થાપનાથી શરૂ થાય છે અને મંગળવાર, 20 ઓક્ટોબરે વિજયાદશમી એટલે કે દશેરા સાથે પૂર્ણ થાય છે. ઘટસ્થાપનાનું મુહૂર્ત અને દુર્ગાષ્ટમી તથા મહાનવમીની તિથિઓ સ્થળ પ્રમાણે બદલાય છે, તેથી ભક્તોએ સ્થાનિક પંચાંગમાંથી ખાતરી કરવી.
-
નવરાત્રીમાં પૂજાતા દુર્ગાના નવ સ્વરૂપો કયા છે?
નવરાત્રીમાં પૂજાતા દુર્ગાના નવ સ્વરૂપો, નવદુર્ગા, ક્રમ પ્રમાણે શૈલપુત્રી, બ્રહ્મચારિણી, ચંદ્રઘંટા, કૂષ્માંડા, સ્કંદમાતા, કાત્યાયની, કાલરાત્રી, મહાગૌરી અને સિદ્ધિદાત્રી છે. નવે દિવસ દરમિયાન દરરોજ એક સ્વરૂપની પૂજા થાય છે, પ્રથમ દિવસે શૈલપુત્રીથી શરૂ કરીને નવમા દિવસે સિદ્ધિદાત્રી સુધી.
-
નવરાત્રી શા માટે ઉજવાય છે?
નવરાત્રી દેવી દુર્ગાએ મહિષાસુર રાક્ષસ પર મેળવેલા વિજયની ઉજવણી છે, જેનું વર્ણન દેવી માહાત્મ્ય અથવા દુર્ગા સપ્તશતીમાં છે અને જે અસત્ય પર સત્યના વિજયનું પ્રતીક છે. તેનો દસમો દિવસ, વિજયાદશમી કે દશેરા, ઉત્તર ભારતની પરંપરામાં રામના રાવણ પરના વિજયને પણ દર્શાવે છે.
-
ઘટસ્થાપના શું છે?
ઘટસ્થાપના, અથવા કળશ સ્થાપના, નવરાત્રીની શરૂઆત કરતી વિધિ છે: વાવેલા જવના માટીના કુંડા પર પાણીનો કળશ, આંબાના પાન અને નારિયેળ મૂકીને દેવીનું આવાહન કરાય છે, અને નવ દિવસ સુધી પ્રજ્વલિત રહે તે માટે અખંડ જ્યોત પ્રગટાવાય છે. 2026માં તે રવિવાર, 11 ઓક્ટોબરે આવે છે.
-
નવરાત્રીના ઉપવાસમાં શું ખાઈ શકાય?
નવરાત્રીના ઉપવાસમાં ભક્તો ફળો, દૂધ, દહીં, સાબુદાણા, કુટ્ટુ અને શિંગોડાનો લોટ, રાજગરો, બટાટા, શક્કરિયાં, મગફળી અને સિંધવ મીઠું ખાય છે, જ્યારે ઘઉં, ચોખા, કઠોળ, સાદું મીઠું, ડુંગળી અને લસણ ટાળે છે. બાળકો, વૃદ્ધો, સગર્ભા સ્ત્રીઓ અને તબીબી સમસ્યા ધરાવતા લોકોએ કડક ઉપવાસ ન કરવો જોઈએ.
-
ચૈત્ર અને શારદીય નવરાત્રી વચ્ચે શું તફાવત છે?
શારદીય નવરાત્રી આસો માસમાં, સપ્ટેમ્બર કે ઓક્ટોબરમાં આવે છે અને વિજયાદશમીએ પૂર્ણ થાય છે; તે મોટો તહેવાર છે, જેમાં ગરબા અને દુર્ગા પૂજા થાય છે. ચૈત્ર નવરાત્રી વસંતમાં, માર્ચ કે એપ્રિલમાં આવે છે, ઘણા પ્રદેશોમાં હિન્દુ નવું વર્ષ દર્શાવે છે અને રામનવમીએ પૂર્ણ થાય છે.
-
શું ગરબા યુનેસ્કો વારસો છે?
હા. ડિસેમ્બર 2023માં યુનેસ્કોએ ગુજરાતના ગરબા, નવરાત્રીની રાત્રિઓમાં રમાતા વર્તુળાકાર ભક્તિ નૃત્ય,ને માનવતાની અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસાની પ્રતિનિધિ યાદીમાં સામેલ કર્યા. કોલકાતાની દુર્ગા પૂજાને 2021માં આ જ યાદીમાં સામેલ કરાઈ હતી.
-
કન્યા પૂજન શું છે?
કન્યા પૂજન અષ્ટમી કે નવમીએ કરાતી નવરાત્રીની વિધિ છે, જેમાં નાની કન્યાઓને દેવીના સ્વરૂપ તરીકે પૂજવામાં આવે છે: તેમના પગ ધોવાય છે, તિલક કરાય છે, ભોજન કરાવાય છે — ઘણીવાર હલવો, પૂરી અને ચણા — અને ભેટ અપાય છે. ત્યારબાદ ઘણા ભક્તો પોતાનો નવરાત્રીનો ઉપવાસ છોડે છે.
